อาหารแปรรูปขั้นสูงสัมพันธ์กับการถดถอยของการทำงานสมองเร็วขึ้น

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตัวเลข 28% มีที่มาจากงานวิจัยจริง แต่ความหมายต้องอ่านให้ละเอียด งานวิจัยไม่ได้สรุปว่าการกินไส้กรอกหรือบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปทำให้สมองเสื่อมทันที และไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่กินอาหารกลุ่มนี้จะเป็นโรคสมองเสื่อมในอนาคต

การศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร JAMA Neurology ติดตามผู้ใหญ่ชาวบราซิล 10,775 คนเป็นเวลานานหลายปี กลุ่มที่ได้รับพลังงานจากอาหารแปรรูปขั้นสูงมากกว่า 20% ของพลังงานทั้งหมด มีอัตราการถดถอยของการทำงานสมองโดยรวมเร็วขึ้นประมาณ 28% เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับพลังงานจากอาหารประเภทนี้ต่ำกว่า 20%

ผลการศึกษายังพบการลดลงของทักษะด้านการวางแผน การควบคุมความสนใจ และการแก้ปัญหาเร็วขึ้นประมาณ 25% ส่วนคะแนนด้านความจำไม่ได้แสดงความสัมพันธ์ชัดเจน ตัวเลขนี้จึงหมายถึงอัตราการเปลี่ยนแปลงของคะแนนทดสอบทางความคิด ไม่ใช่โอกาสเกิดโรคสมองเสื่อมที่เพิ่มขึ้น 28%

งานวิจัยดังกล่าวเป็นการศึกษาเชิงสังเกต นักวิจัยพบความสัมพันธ์ระหว่างรูปแบบการกินกับการเปลี่ยนแปลงของการทำงานสมอง แต่ยังยืนยันเหตุและผลโดยตรงไม่ได้ คนที่กินอาหารแปรรูปขั้นสูงมากอาจมีปัจจัยอื่นร่วมด้วย เช่น นอนน้อย ออกกำลังกายน้อย สูบบุหรี่ มีความดันสูง น้ำตาลในเลือดสูง หรือมีฐานะที่ทำให้เข้าถึงอาหารสดได้ยาก

อาหารแปรรูปขั้นสูงหมายถึงผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมที่ผ่านหลายขั้นตอนและมักมีส่วนผสมหลายชนิด เช่น น้ำตาล ไขมัน เกลือ สารแต่งกลิ่นรส สี อิมัลซิไฟเออร์ หรือสารช่วยคงสภาพ อาหารกลุ่มนี้มักออกแบบให้กินง่าย เก็บได้นาน และมีรสชาติเข้มข้นจนกินเกินความอิ่มได้โดยไม่รู้ตัว

ตัวอย่างที่พบได้บ่อย ได้แก่ ไส้กรอก นักเก็ต ขนมขบเคี้ยว เครื่องดื่มรสหวาน ขนมอบสำเร็จรูป อาหารแช่แข็งพร้อมอุ่น และบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป การจัดกลุ่มไม่ได้พิจารณาเพียงว่ามีสารเติมแต่งหรือไม่ แต่ดูทั้งกระบวนการผลิต ส่วนประกอบ และลักษณะการบริโภคโดยรวม

เส้นทางที่อาจเชื่อมอาหารชนิดนี้กับสุขภาพสมองเริ่มจากคุณค่าทางโภชนาการ อาหารจำนวนมากให้พลังงานสูงแต่มีใยอาหาร วิตามิน แร่ธาตุ และสารพฤกษเคมีต่ำ เมื่อกินแทนผัก ผลไม้ ถั่ว ธัญพืชไม่ขัดสี และปลาเป็นประจำ ร่างกายอาจได้รับสารอาหารที่ช่วยดูแลหลอดเลือดและเซลล์ประสาทน้อยลง

เกลือในปริมาณสูงมีส่วนเพิ่มความดันโลหิต น้ำตาลและแป้งขัดสีทำให้น้ำตาลในเลือดแกว่งง่าย ส่วนไขมันอิ่มตัวและพลังงานที่มากเกินอาจสัมพันธ์กับน้ำหนักตัว ไขมันในเลือด และภาวะดื้อต่ออินซูลิน ปัจจัยเหล่านี้ล้วนเกี่ยวข้องกับสุขภาพหลอดเลือด ซึ่งมีความสำคัญต่อการส่งเลือดและออกซิเจนไปเลี้ยงสมอง

เมื่อหลอดเลือดเสื่อม ความดันสูง หรือมีคราบไขมันสะสม ความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองและการเปลี่ยนแปลงของเนื้อสมองย่อมเพิ่มขึ้น การอักเสบระดับต่ำจากภาวะอ้วน น้ำตาลสูง และความผิดปกติของลำไส้อาจเป็นอีกเส้นทางหนึ่งที่นักวิทยาศาสตร์กำลังศึกษา แต่ยังไม่ควรสรุปว่าสารแต่งกลิ่นรสหรือสารกันบูดแต่ละชนิดเป็นสาเหตุโดยตรงของสมองเสื่อม

สารเติมแต่งที่ได้รับอนุญาตให้ใช้ในอาหารต้องผ่านเกณฑ์ความปลอดภัยตามระดับที่กำหนด ความกังวลหลักจึงอยู่ที่รูปแบบการกินต่อเนื่องและการกินอาหารกลุ่มนี้ในสัดส่วนสูง มากกว่าการมองว่าสารชนิดใดชนิดหนึ่งเป็นตัวการเพียงลำพัง งานวิจัยหลายชิ้นยังแยกผลของสารเติมแต่งออกจากเกลือ น้ำตาล ไขมัน พลังงาน และพฤติกรรมชีวิตได้ไม่สมบูรณ์

การลดความเสี่ยงไม่จำเป็นต้องเริ่มด้วยการเลิกอาหารสำเร็จรูปทุกชนิด เพราะอาหารผ่านกระบวนการบางอย่างยังมีประโยชน์ เช่น นมพาสเจอร์ไรซ์ ผักแช่แข็ง ถั่วกระป๋องที่มีเกลือต่ำ หรือเต้าหู้ ควรแยกอาหารเหล่านี้ออกจากผลิตภัณฑ์ที่ผ่านการปรุงแต่งหลายขั้นตอนและให้พลังงานสูงแต่สารอาหารต่ำ

วิธีเริ่มต้นที่ทำได้จริงคือปรับสัดส่วนในแต่ละมื้อ ให้ผักมีพื้นที่ประมาณครึ่งจาน เติมโปรตีนจากปลา ไข่ เต้าหู้ ถั่ว หรือเนื้อไม่แปรรูป และเลือกข้าวกล้อง ข้าวซ้อมมือ หรือธัญพืชไม่ขัดสีให้บ่อยขึ้น ผลไม้ทั้งผลเหมาะกับการกินระหว่างมื้อมากกว่าน้ำผลไม้ที่เติมน้ำตาล

หากจำเป็นต้องกินบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป อาจลดเครื่องปรุงลง เติมไข่ ผัก เห็ด หรือเนื้อสด และไม่ใช้เป็นมื้อหลักทุกวัน สำหรับไส้กรอกหรือเนื้อแปรรูป ควรลดความถี่และสลับกับปลา ไก่ไม่ติดหนัง ไข่ หรือถั่ว ขนมขบเคี้ยวควรแบ่งใส่ถ้วยแทนการถือถุงกินต่อเนื่อง

การอ่านฉลากช่วยให้เห็นภาพมากขึ้น ให้สังเกตโซเดียม น้ำตาล ไขมันอิ่มตัว ใยอาหาร และจำนวนหน่วยบริโภคในหนึ่งถุง หากหนึ่งถุงมีหลายหน่วยบริโภค ปริมาณที่ได้รับจริงอาจสูงกว่าตัวเลขหน้าฉลากหลายเท่า การเลือกอาหารที่มีส่วนประกอบสั้นลงและมีวัตถุดิบหลักที่คุ้นเคยช่วยลดการพึ่งพาผลิตภัณฑ์ปรุงแต่งหนัก

สุขภาพสมองไม่ได้ขึ้นกับอาหารเพียงอย่างเดียว การควบคุมความดัน ไขมันในเลือด และน้ำตาล การเคลื่อนไหวร่างกายสม่ำเสมอ การนอนให้พอ งดบุหรี่ จำกัดแอลกอฮอล์ รวมถึงการดูแลการได้ยินและการมองเห็น ล้วนมีบทบาทต่อความเสี่ยงระยะยาว

หากมีอาการลืมเรื่องสำคัญซ้ำ ๆ จัดการงานเดิมได้ยาก หลงทางในสถานที่คุ้นเคย หรือบุคลิกเปลี่ยนจนกระทบชีวิตประจำวัน ควรพบแพทย์เพื่อประเมิน ไม่ควรสรุปเองว่าเกิดจากอาหารเพียงอย่างเดียว เพราะอาการทางความคิดอาจเกี่ยวข้องกับยา ภาวะซึมเศร้า การนอนผิดปกติ ขาดวิตามิน หรือโรคทางกายบางชนิด

หลักฐานปัจจุบันสนับสนุนให้ลดอาหารแปรรูปขั้นสูงและเพิ่มอาหารสดหรือผ่านกระบวนการน้อย การลดจากทุกมื้อเหลือเป็นบางครั้งยังมีความหมายต่อสุขภาพ การเปลี่ยนทีละอย่าง เช่น ลดเครื่องดื่มหวาน เปลี่ยนขนมเป็นผลไม้ และเพิ่มผักในมื้อเร่งด่วน อาจทำต่อเนื่องได้ง่ายกว่าการตั้งกฎเข้มงวดจนกลับไปกินแบบเดิม