8 อาชีพที่กำลังกลายเป็น "อาชีพหายาก"ในไทย

8 อาชีพที่กำลังกลายเป็น “อาชีพหายาก” ในไทย

เมื่อเทคโนโลยีและการผลิตแบบอุตสาหกรรมเข้ามาแทนที่งานทำมือ อาชีพดั้งเดิมจำนวนหนึ่งของไทยจึงไม่ได้หายไปทันที แต่กำลังมีผู้ประกอบอาชีพลดลง และต้องพึ่งพาการสืบทอดจากช่างฝีมือรุ่นเก่าสู่คนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะงานที่ต้องใช้ทักษะเฉพาะทางและใช้เวลาเรียนรู้นาน ต่อไปนี้คือ 8 อาชีพที่ยังพบได้ในไทย แต่กำลังกลายเป็น “อาชีพหายาก” มากขึ้น

1. ช่างทำบาตรพระแบบดั้งเดิม

การทำบาตรพระด้วยมือเป็นงานช่างโลหะที่ต้องใช้ความชำนาญสูง ตั้งแต่การตัดและขึ้นรูปแผ่นโลหะ การเชื่อม การตี การขัด และการเก็บรายละเอียดให้ได้บาตรที่มีรูปทรงเหมาะสม ปัจจุบันบาตรจากโรงงานผลิตได้รวดเร็วและมีราคาถูกกว่า ส่งผลให้ช่างทำบาตรแบบดั้งเดิมเหลืออยู่น้อยลง โดยชุมชนบ้านบาตรในกรุงเทพฯ ซึ่งมีชื่อเสียงด้านการทำบาตรด้วยมือมายาวนาน เคยมีครอบครัวช่างจำนวนมาก แต่รายงานระบุว่าผู้ประกอบอาชีพลดลงอย่างมากจากการแข่งขันของสินค้าจากโรงงานและการขาดผู้สืบทอด อาชีพนี้จึงเป็นตัวอย่างชัดเจนของงานช่างโบราณที่กำลังเผชิญความเสี่ยงด้านการสูญหายของทักษะ

2. ช่างทำเครื่องถม

“เครื่องถม” เป็นงานศิลปหัตถกรรมที่ต้องใช้ความประณีตสูง โดยช่างจะทำลวดลายบนโลหะและใช้วัสดุสีดำเติมลงไปเพื่อให้เกิดลวดลายที่โดดเด่น งานแต่ละชิ้นต้องผ่านหลายขั้นตอนและต้องอาศัยประสบการณ์อย่างมาก จึงเป็นงานที่ไม่สามารถผลิตได้ง่ายเหมือนสินค้าอุตสาหกรรม แม้ประเทศไทยยังมีการอนุรักษ์ภูมิปัญญานี้อยู่ แต่การทำเครื่องถมได้รับการยอมรับว่าเป็นหนึ่งในงานช่างฝีมือดั้งเดิมเฉพาะทาง และถูกนำมาสาธิตในกิจกรรมด้านการคุ้มครองมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของไทย

3. ช่างทำกระดาษสาด้วยมือ

การทำกระดาษสาแบบดั้งเดิมต้องผ่านกระบวนการใช้แรงงานและทักษะหลายขั้นตอน ตั้งแต่การเตรียมเปลือกปอสา การต้ม การทำเยื่อ และการช้อนเยื่อขึ้นเป็นแผ่น กระดาษสาเคยมีบทบาทสำคัญในการผลิตของใช้และงานหัตถกรรม แต่ปัจจุบันต้องแข่งขันกับกระดาษที่ผลิตด้วยระบบอุตสาหกรรมซึ่งมีต้นทุนต่ำและผลิตได้จำนวนมาก ความรู้ด้านการทำกระดาษสาด้วยมือจึงกลายเป็นทักษะเฉพาะทาง โดยข้อมูลทางการระบุให้การทำกระดาษสาด้วยมือเป็นหนึ่งในงานฝีมือดั้งเดิมของไทยที่มีกรรมวิธีเฉพาะ

4. ช่างทำร่มกระดาษสา

ช่างทำร่มกระดาษสาเป็นอาชีพที่ต้องมีทักษะทั้งงานไม้ งานกระดาษ และงานศิลปะ โดยเฉพาะร่มบ่อสร้าง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งใช้โครงไม้ไผ่และกระดาษสา ก่อนตกแต่งลวดลายด้วยการวาดมือ แหล่งข้อมูลของ Thailand Foundation ระบุว่าศิลปะการทำร่มได้รับการสืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคนในชุมชน แต่ความรู้ยังคงอยู่ในกลุ่มช่างและครอบครัวจำนวนจำกัด แม้ปัจจุบันจะพัฒนาเป็นสินค้าการท่องเที่ยว แต่การทำร่มด้วยมือแบบดั้งเดิมยังต้องพึ่งพาช่างผู้มีฝีมือเฉพาะทาง

5. ช่างทำเครื่องดนตรีไทย

การทำเครื่องดนตรีไทย เช่น ระนาด ซอ จะเข้ และเครื่องดนตรีประเภทต่าง ๆ ต้องอาศัยความรู้ทั้งด้านวัสดุ งานไม้ งานแกะสลัก และการปรับแต่งเสียง ความผิดพลาดเพียงเล็กน้อยอาจส่งผลต่อคุณภาพเสียงของเครื่องดนตรีได้ จึงต้องใช้ประสบการณ์สะสมเป็นเวลานาน งานทำเครื่องดนตรีไทยจึงยังเป็นอาชีพเฉพาะทางที่มีช่างฝีมืออยู่ไม่มาก และภาครัฐยังจัดให้เป็นหนึ่งในกลุ่มงานช่างฝีมือที่มีลักษณะเฉพาะของไทย สะท้อนถึงความสำคัญของการรักษาและถ่ายทอดทักษะดังกล่าว

6. ช่างทอผ้าด้วยมือ

การทอผ้าด้วยกี่มือเป็นอาชีพที่ต้องใช้เวลา ความอดทน และความชำนาญ ตั้งแต่การเตรียมเส้นด้าย การออกแบบลวดลาย ไปจนถึงการควบคุมการทอให้ได้ผ้าที่มีคุณภาพ ปัจจุบันผ้าที่ผลิตด้วยเครื่องจักรมีราคาที่เข้าถึงง่ายและผลิตได้รวดเร็วกว่า ทำให้งานทอมือจำนวนมากเปลี่ยนบทบาทไปสู่ตลาดสินค้าหัตถกรรมและสินค้าที่มีมูลค่าทางวัฒนธรรม แม้งานทอมือยังคงมีอยู่ในหลายชุมชน แต่ผู้มีทักษะดั้งเดิมกำลังกลายเป็นช่างเฉพาะทางมากขึ้น และถือเป็นส่วนหนึ่งของงานช่างฝีมือดั้งเดิมที่ต้องอาศัยการสืบทอดอย่างต่อเนื่อง

7. ช่างย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติ

อาชีพช่างย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติจำเป็นต้องอาศัยความรู้เรื่องวัตถุดิบ การสกัดสี และการควบคุมกระบวนการย้อม ตัวอย่างสำคัญคือภูมิปัญญาการย้อมผ้าหม้อห้อมของจังหวัดแพร่ ซึ่งต้องใช้ประสบการณ์ในการสกัดและก่อหม้อย้อมเพื่อให้ได้สีครามตามต้องการ กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่าการผลิตแบบดั้งเดิมกำลังเผชิญความท้าทายจากข้อจำกัดด้านวัตถุดิบและการใช้สีสังเคราะห์หรือวัสดุทดแทน จนภูมิปัญญาการย้อมห้อมธรรมชาติแท้มีความเสี่ยงต่อการสูญหาย จึงต้องได้รับการอนุรักษ์และถ่ายทอดอย่างต่อเนื่อง

8. ช่างทำขันลงหิน

การทำขันลงหินแบบโบราณเป็นงานช่างโลหะที่ต้องใช้การตีขึ้นรูปและการขัดผิวด้วยกรรมวิธีเฉพาะ งานประเภทนี้มีประวัติยาวนานและต้องใช้ทักษะฝีมือสูง โดยรายงานในปี 2025 ระบุว่าชุมชนบ้านบุในกรุงเทพฯ เป็นแหล่งช่างที่ยังคงรักษาการทำ “ขันลงหิน” แบบดั้งเดิมไว้ แต่จำนวนคนรุ่นใหม่ที่เข้ามาเรียนรู้ทักษะดังกล่าวมีน้อยลง ทำให้งานช่างประเภทนี้กำลังเผชิญความท้าทายด้านการสืบทอด และช่างผู้ทำงานด้วยวิธีดั้งเดิมมีแนวโน้มกลายเป็นผู้เชี่ยวชาญที่พบได้ยากมากขึ้น