ยุงและแมลงที่เป็นพาหะนำโรคในเขตหนาว

ในประเทศที่มีอากาศหนาวมียุงหรือไม่? และมีแมลงอะไรที่เป็นพาหะนำโรคต่างจากประเทศในเขตร้อนบ้าง?

ในเขตหนาวมียุงแน่นอน และในบางพื้นที่ของเขตหนาว เช่น แถบอาร์กติก แคนาดา หรือไซบีเรีย ในช่วงฤดูร้อนที่หิมะละลาย ยุงจะชุกชุมและดุร้ายกว่าในเขตร้อนเสียด้วยซ้ำ เนื่องจากพวกมันมีระยะเวลาจำกัดในการขยายพันธุ์ 

นอกจากนี้ในเขตหนาวยังมีแมลงและสัตว์ขาข้อที่เป็นพาหะนำโรคเฉพาะในเขตหนาวที่ประเทศในเขตร้อน (เช่น ประเทศไทย) แทบไม่มีหรือไม่มีเลย โดยเฉพาะโรคที่มากับ "เห็บ (Ticks)" และ "ริ้นดำ (Blackflies)"

ยุงในประเทศเขตหนาวรอดชีวิตได้อย่างไร? ยุงในเขตหนาวมีกลไกการเอาตัวรอดจากหิมะและอุณหภูมิที่ติดลบด้วยกระบวนการทางชีวภาพ ดังนี้:

การจำศีล (Diapause) เมื่อเข้าสู่ฤดูหนาว ยุงตัวเมียจะหยุดบินและหยุดดูดเลือด แล้วหลบไปอยู่ตามโพรงไม้ โพรงดิน หรือชั้นใต้ดินของบ้านเรือนเพื่อลดการเผาผลาญพลังงานลง

สารกันแข็งในร่างกาย (Glycerol) ยุงบางสายพันธุ์สามารถหลั่งสารกลีเซอรอล ซึ่งทำหน้าที่เหมือนน้ำยากันแช่แข็ง (Antifreeze) ช่วยไม่ให้เซลล์ในร่างกายถูกทำลายแม้จะโดนแช่แข็งในน้ำแข็งก็ตาม

ไข่ทนความเย็นจัด ยุงหลายชนิดจะทิ้งไข่ไว้ในแหล่งน้ำที่กำลังจะกลายเป็นน้ำแข็ง ไข่เหล่านี้ทนต่อความหนาวเหน็บได้นานหลายเดือน และจะฟักออกมาพร้อมกันเป็นล้านๆ ตัวเมื่อเข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิที่หิมะละลาย(ยกเว้น ประเทศไอส์แลนด์ ซึ่งเป็นประเทศเดียวในโลกที่ไม่มีประชากรยุงท้องถิ่นอย่างถาวร เนื่องจากสภาพอากาศมีวงจรเป็นน้ำแข็งและละลายสลับกันเร็วเกินไปจนยุงปรับตัวไม่ทัน)

 แมลงพาหะและโรคในเขตหนาวที่ประเทศเขตร้อน "ไม่มี"

ในประเทศเขตร้อน โรคจากพาหะส่วนใหญ่จะมาจากยุง (เช่น ไข้เลือดออก, มาลาเรีย) แต่ในเขตหนาวหรือเขตอบอุ่น (เช่น สหรัฐอเมริกาตอนเหนือ, ยุโรป, รัสเซีย) จะมีพาหะและโรคเฉพาะถิ่นที่พบได้ยากมากหรือไม่มีเลยในเมืองเขตร้อน ดังนี้:

1. เห็บกวาง / เห็บขาแดง (Blacklegged Ticks / Deer Ticks) เห็บชนิดนี้ชอบอากาศหนาวชื้นและอาศัยอยู่ตามป่าเขตหนาว เป็นพาหะนำโรคร้ายแรง ได้แก่โรคไลม์ (Lyme Disease) ที่เกิดจากแบคทีเรีย Borrelia burgdorferi อาการเด่น คือมีผื่นแดงรูปเป้ายิงปืน (มักถูกแปลว่า ผื่นรูปเป้ายิงปืน หรือ ผื่นวงแดงคล้ายเป้าธนู Bull's-eye rash) มีอาการอ่อนเพลียเรื้อรัง และทำลายระบบประสาทหรือข้อต่อในระยะยาว โรคนี้ระบาดหนักในอเมริกาเหนือและยุโรป แต่ไม่มีการระบาดในเขตร้อน

โรคสมองอักเสบจากเห็บ (Tick-Borne Encephalitis - TBE) ระบาดมากในยุโรปตะวันออกและไซบีเรีย ไวรัสจะโจมตีระบบประสาทส่วนกลางทำให้สมองหรือเยื่อหุ้มสมองอักเสบเฉียบพลัน

โรคบาบีสิโอซิสในมนุษย์ (Babesiosis) ติดเชื้อโปรโตซัวในเม็ดเลือดแดงผ่านการโดนเห็บกัด อาการคล้ายมาลาเรีย พบได้บ่อยในรัฐทางตอนเหนือของสหรัฐฯ

2. ริ้นดำ (Blackflies) แมลงบินขนาดเล็กที่ตัวอ่อนเจริญเติบโตได้ดีในลำธารน้ำไหลเชี่ยวและเย็นจัดของเขตหนาว (รวมถึงแถบอาร์กติก) โรคพยาธิริเวอร์บลายด์เนส (Onchocerciasis / River Blindness) หรือ โรคตาบอดจากพยาธิตาบอด คือโรคเขตร้อนที่เกิดจากพยาธิตัวกลมชนิด Onchocerca volvulus โดยมีริ้นดำ (Blackfly) ที่มักวางไข่และอาศัยอยู่ใกล้แม่น้ำที่ไหลเชี่ยวเป็นพาหะนำโรค เมื่อพยาธิตัวอ่อนตายในร่างกายมนุษย์ จะส่งผลให้เกิดอาการคันตามผิวอย่างรุนแรง ผื่นคัน ตุ่มใต้ผิวหนัง และทำลายดวงตาจนส่งผลให้ตาบอดถาวรได้ แม้โรคนี้จะเคยมีในเขตร้อนบางจุดของแอฟริกา แต่ริ้นดำสายพันธุ์เขตหนาวในทวีปอเมริกาเหนือก็เป็นพาหะนำเชื้อเฉพาะกลุ่ม เช่น ไข้ทูลาเรเมีย (Tularemia) และพยาธิในสัตว์ป่าเขตอบอุ่น

3. ยุงลายเขตหนาว (เช่น ยุงสายพันธุ์ Culiseta หรือ Culex บางชนิด) โรคไข้สมองอักเสบอีสเทิร์นอีไควน์ (Eastern Equine Encephalitis - EEE) แม้จะเป็นยุงเหมือนกัน แต่เชื้อไวรัสชนิดนี้มักหมุนเวียนอยู่เฉพาะในนกและยุงในเขตหนาว/เขตอบอุ่นของอเมริกาเหนือ เป็นโรคที่มีอัตราการเสียชีวิตสูงมากและทำลายสมองอย่างรุนแรง ซึ่งไม่มีในประเทศไทย