ทำไมเราถึงจำความทรงจำช่วง "0-3 ขวบ" ของตัวเองไม่ได้เลยแม้แต่นิดเดียว?

เคยลองย้อนนึกถึงความทรงจำเก่าแก่ที่สุดในชีวิตไหม? คนส่วนใหญ่จะจำได้ไกลที่สุดช่วงอายุประมาณ 3-4 ขวบ เช่น วันแรกที่เข้าโรงเรียน หรือเป่าเค้กวันเกิด แต่ความทรงจำก่อนหน้านั้นในช่วงวัยทารกกลับกลายเป็น "พื้นที่ว่างเปล่า" โบ๋เบ๋ราวกับถูกลบหายไป ทั้งที่เราทุกคนต่างเคยผ่านช่วงเวลานั้นมา มีความรู้สึก มีเสียงหัวเราะ และไห้โฮ ปรากฏการณ์ที่ความทรงจำช่วงวัยเด็กตอนต้นหายไปทั้งหมดนี้ ในทางวิทยาศาสตร์เรียกว่า Infantile Amnesia หรือ "ภาวะลืมความจำวัยเยาว์"

สมมติฐานแรกที่หลายคนเข้าใจผิดคือ สมองเด็กทารกยังไม่พัฒนาพอที่จะจำเรื่องราวได้ แต่ผลการวิจัยกลับพบว่า เด็กอายุ 1-2 ขวบ ความจริงแล้วจำเหตุการณ์ต่างๆ ได้ดีมาก สามารถจำได้ว่าของเล่นซ่อนอยู่ไหน หรือจำหน้าพ่อแม่ได้ดี แต่ทำไมพอโตขึ้น ความทรงจำเหล่านั้นกลับหายไปจนหมด? คำตอบซ่อนอยู่ในกระบวนการสร้างและจัดเก็บความทรงจำของสมองสองส่วนสำคัญ คือ ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) ที่ทำหน้าที่บันทึกความจำ และ สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ที่ทำหน้าที่จัดระเบียบข้อมูล

สาเหตุหลักมาจากกระบวนการที่เรียกว่า Neurogenesis หรือการสร้างเซลล์ประสาทใหม่ ในช่วง 0-3 ขวบ สมองเด็กจะเร่งสร้างเซลล์ประสาทอย่างบ้าคลั่งนับแสนล้านเซลล์ทุกวัน เพื่อพัฒนาการเรียนรู้และทักษะการเคลื่อนไหว แต่การที่เซลล์ประสาทใหม่ๆ ถูกสร้างขึ้นมารวดเร็วและหนาแน่นเกินไป มันกลับเข้าไป "รบกวนและทำลาย" ข้อมูลความทรงจำเก่าๆ ที่เคยถูกบันทึกไว้ในสมองส่วนฮิปโปแคมปัส เปรียบเสมือนการเขียนข้อความใหม่ทับลงบนกระดาษแผ่นเดิมซ้ำๆ จนข้อความเก่าอ่านไม่ออกและสลายหายไปในที่สุด

อีกปัจจัยสำคัญคือ "ภาษา" และ "ความคิดเกี่ยวกับตนเอง" (Self-Concept)ความทรงจำระยะยาวของผู้ใหญ่ต้องอาศัย "โครงสร้างภาษา" ในการร้อยเรียงเรื่องราว (เช่น "เมื่อวานฉันไปกินข้าวกับแม่") แต่ในวัยทารก เรายังไม่มีภาษา และยังไม่เข้าใจแนวคิดเรื่องตัวตนว่า "ฉันคือใคร" เมื่อไม่มีภาษามาคอยผูกเรื่องราวไว้เป็นหมวดหมู่ ความทรงจำในวัยนั้นจึงหลุดลอยและย่อยสลายไปตามกาลเวลา เหลือไว้เพียงทักษะทางร่างกาย เช่น การเดิน การกลืน หรือความรู้สึกอบอุ่นที่ฝังอยู่ในจิตใต้สำนึกเท่านั้น