หน้าแรก ตรวจหวย เว็บบอร์ด ควิซ แชร์ลิ้ง Page อัลบั้ม คำคม Glitter เกมถอดรหัสภาพ คำนวณ การเงิน ราคาทองคำ กินอะไรดี
ข้อตกลงการใช้บริการนโยบายความเป็นส่วนตัวนโยบายเนื้อหานโยบายการสร้างรายได้About Usติดต่อเว็บไซต์แจ้งเนื้อหาไม่เหมาะสม

เลยไม่ได้มีแค่ผีตาโขน: “เมือง 3 ผี” ที่หน้ากากสามแบบมีที่มาไม่เหมือนกัน

เขียนโดย พีรพัฒน์ พีพี

ถ้าพูดถึงจังหวัดเลยแล้วให้นึกถึงหน้ากากสักหนึ่งแบบ ชื่อแรกที่หลายคนนึกถึงคงหนีไม่พ้น “ผีตาโขน” จากอำเภอด่านซ้าย

หน้ากากสีสด จมูกยาว และขบวนแห่ที่เต็มไปด้วยเสียงดนตรี กลายเป็นหนึ่งในภาพจำของจังหวัดไปแล้ว แต่พอลองมองเลยให้กว้างกว่าด่านซ้าย จะพบว่าจังหวัดนี้ยังมีวัฒนธรรมหน้ากากอีกสองแบบที่มีเรื่องเล่าเป็นของตัวเอง

จังหวัดเลยเรียกอัตลักษณ์ชุดนี้ว่า “เมือง 3 ผี” ซึ่งมาจาก 3 อำเภอ ได้แก่

ผีตาโขน — อำเภอด่านซ้าย
ผีขนน้ำ — อำเภอเชียงคาน
ผีบุ้งเต้า — อำเภอภูเรือ

ชื่อทั้งสามมีคำว่า “ผี” เหมือนกัน ต่างก็มีหน้ากากและเครื่องแต่งกายเป็นจุดเด่น แต่เมื่อไล่กลับไปดูรากของแต่ละชุมชน จะพบว่า ไม่ได้เป็นประเพณีเดียวกันที่ทำออกมาสามเวอร์ชัน

ภาพประกอบจำลองด้วย AI เพื่อช่วยแยกอัตลักษณ์ของหน้ากากทั้งสาม ไม่ใช่ภาพถ่ายจากพิธีกรรมจริง รูปลักษณ์ หน้ากาก และเครื่องแต่งกายจริงสามารถแตกต่างกันตามช่าง ผู้สวมใส่ และแต่ละชุมชน

ผีตาโขน — หน้ากากที่เดินอยู่ในงานบุญหลวง

ตัวที่คนรู้จักมากที่สุดคือ ผีตาโขนของอำเภอด่านซ้าย ซึ่งอยู่ในงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน โดยมีความสัมพันธ์กับงานบุญพระเวสหรือการเทศน์มหาชาติ ตลอดจนพิธีกรรมและความเชื่อดั้งเดิมของชุมชนด่านซ้าย

เรื่องเล่าที่แพร่หลายสายหนึ่งเชื่อมผีตาโขนกับตอนที่พระเวสสันดรและพระนางมัทรีเสด็จกลับเข้าเมือง มีผู้คน รวมทั้งเหล่าภูตผีติดตามขบวนมาด้วย จึงถูกนำมาอธิบายเป็นที่มาของเหล่าผีที่ออกมาร่วมขบวนพระเวสสันดร

แต่ถ้าถามต่อว่า คำว่า “ผีตาโขน” เกิดจากคำไหนกันแน่ กลับไม่มีคำตอบเดียวที่ฟันธงได้

ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรรวบรวมข้อสันนิษฐานไว้หลายแบบ ทั้งความเชื่อมโยงกับคำว่า “ผีตามคน” “ผีตาขน” “ผีขน” หรือแม้แต่การเชื่อมโยงกับคำว่าหัวโขนและโขนละคร

ดังนั้น สิ่งที่เราพูดได้ชัดกว่าที่มาของชื่อ คือผีตาโขนไม่ได้เป็นเพียงเครื่องแต่งกายสีสันสดสำหรับนักท่องเที่ยว แต่เป็นส่วนหนึ่งของโลกพิธีกรรมและความศรัทธาของชุมชนด่านซ้าย

ผีขนน้ำ — เบื้องหลังหน้ากากมีทั้งเจ้าปู่ วัวควาย และฝน

จากด่านซ้ายขยับไปที่ บ้านนาซ่าว อำเภอเชียงคาน จะพบประเพณีอีกแบบหนึ่งคือ “ผีขนน้ำ” ซึ่งมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า “แมงหน้างาม”

ข้อมูลขององค์การบริหารส่วนตำบลนาซ่าวอธิบายว่า การละเล่นนี้สัมพันธ์กับพิธี “เลี้ยงบ้าน” และความเคารพต่อผีเจ้าปู่ ผู้ที่ชุมชนเชื่อว่าให้ความคุ้มครองชาวบ้านให้อยู่เย็นเป็นสุข ฝนตกต้องตามฤดูกาล และพืชผลอุดมสมบูรณ์

จุดที่ทำให้เรื่องผีขนน้ำต่างจากผีตาโขนอย่างชัดเจนคือ วัวและควาย

เรื่องเล่าของชุมชนระบุว่า ในอดีตมีการนำวัวควายมาเกี่ยวข้องกับการเซ่นสังเวย ก่อนจะเปลี่ยนมาใช้ “แมงหน้างาม” หรือผีขนแทน เพราะวัวควายเป็นสัตว์ที่มีบุญคุณต่อชาวบ้านและการทำนา

อีกความเชื่อหนึ่งมองผีขนว่าเป็นวิญญาณของวัวควายที่ตายไปแล้ว จึงมีเรื่องของเสียงกระดึงหรือกระดิ่งและขนของสัตว์เข้ามาเกี่ยวข้องกับภาพจำของการละเล่น

แล้วคำว่า “น้ำ” มาจากไหน?

แหล่งข้อมูลของชุมชนบันทึกเรื่องเล่าว่า แต่เดิมเรียกกันว่า “ผีขน” แต่เมื่อจบการละเล่นมักมีฝนตก จึงค่อย ๆ เรียกกันว่า “ผีขนน้ำ” เชื่อมเข้ากับความหวังเรื่องฝนและความอุดมสมบูรณ์ในวิถีเกษตรกรรม

พอมาถึงตรงนี้ หน้ากากที่ดูเหมือนกำลังเล่าเรื่อง “ผี” กลับพาเราไปถึง สัตว์ที่ช่วยคนทำกิน ฝน และความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนกับธรรมชาติ แทน

ผีบุ้งเต้า — หน้ากากที่อายุน้อยกว่าสองผีแรกมาก

ตัวที่สามคือ “ผีบุ้งเต้า” ของอำเภอภูเรือ และนี่เป็นจุดที่เรื่องหักมุมอีกครั้ง เพราะรูปแบบหน้ากากที่เห็นในปัจจุบันไม่ได้มีประวัติย้อนไปหลายร้อยปีอย่างที่เราอาจเผลอเดาจากคำว่า “ประเพณี”

ข้อมูลจากสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยอำเภอด่านซ้ายระบุว่า เยาวชนกลุ่มหนึ่งที่ บ้านไฮตาก นำผลน้ำเต้าขนาดใหญ่มาประดิษฐ์และวาดเป็นหน้ากาก รูปยักษ์ทวารบาลที่มีใบหน้าเปื้อนรอยยิ้ม ก่อนเริ่มสวมใส่เข้าร่วมขบวนเพื่อสร้างสีสันในประเพณีสรงน้ำพระพุทธนาวาบรรพต ตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2562

รูปร่างเป็นยักษ์ แต่ไม่ได้ถูกนำเสนอในความหมายของยักษ์ร้าย กลับถูกอธิบายว่าเป็นทวารบาลผู้คุ้มครอง และมีภาพจำในลักษณะ “ยักษ์ใจดี”

ประเพณีนี้เชื่อมกับช่วงสงกรานต์ ซึ่งชาวบ้านจากพื้นที่รอบอุทยานแห่งชาติภูเรือร่วมขบวนขึ้นไปกราบสักการะและสรงน้ำ พระพุทธนาวาบรรพต ที่ประดิษฐานอยู่บนยอดภูเรือ

ผีบุ้งเต้าจึงทำให้เห็นอีกด้านหนึ่งของคำว่า “วัฒนธรรม” ว่าของที่กลายเป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่นไม่จำเป็นต้องเกิดเมื่อหลายร้อยปีก่อนเสมอไป ชุมชนสามารถนำวัสดุในพื้นที่ ศรัทธาที่มีอยู่เดิม และความคิดสร้างสรรค์ของคนรุ่นใหม่มาประกอบกันจนเกิดสัญลักษณ์ใหม่ได้

สามผี ถ้าวางข้างกันแล้วต่างกันชัดกว่าที่คิด

พื้นที่หน้ากากสิ่งที่เชื่อมโยงเด่น
ด่านซ้าย ผีตาโขน งานบุญหลวง พระเวส และโลกความเชื่อของชุมชน
เชียงคาน ผีขนน้ำ เจ้าปู่ วัวควาย ฝน และวิถีเกษตรกรรม
ภูเรือ ผีบุ้งเต้า น้ำเต้า ทวารบาล และประเพณีสรงน้ำพระพุทธนาวาบรรพต

พอวางทั้งสามแบบไว้ด้วยกัน จะเห็นว่า “เมือง 3 ผี” ไม่ได้หมายถึงประเพณีเดียวที่แตกออกมาเป็นสามแบบ แต่เป็นอัตลักษณ์จากสามพื้นที่ที่ต่างมีหน้ากากเป็นภาษาทางวัฒนธรรมของตัวเอง

และวันที่ 23 สิงหาคม หน้ากากเหล่านี้กำลังออกไปเจอโลกที่กว้างขึ้น

จังหวะที่เรื่อง “เมือง 3 ผี” กลับมาน่าสนใจอีกครั้งคือการจัดงาน “มหกรรมหน้ากาก รากวัฒนธรรมนานาชาติ 2026” หรือ Thailand International Mask Heritage 2026 ที่สวนสาธารณะกุดป่อง อำเภอเมืองเลย โดยเริ่มตั้งแต่วันที่ 23 สิงหาคม 2569

ข้อมูลจากเว็บไซต์รัฐบาลระบุว่า ภายในงานมีขบวนหน้ากากนานาชาติจาก 8 ประเทศ พร้อมหน้ากากจาก 8 จังหวัดของไทย รวมถึงนิทรรศการหน้ากาก การแสดงศิลปวัฒนธรรม กิจกรรม Workshop & Craft ตลาดสร้างสรรค์ และเวทีแลกเปลี่ยนความรู้ด้านวัฒนธรรมหน้ากาก

จุดนี้ทำให้หน้ากากของเลยไม่ได้ถูกวางไว้เพียงในฐานะของแปลกสำหรับถ่ายรูป แต่กำลังถูกนำไปอยู่ในบทสนทนาเดียวกับศิลปะหน้ากากจากพื้นที่อื่นทั้งในและต่างประเทศ

ชื่อพูดถึง “ผี” แต่เรื่องที่อยู่ข้างหลังกลับพูดถึงคน

ผีตาโขนพาเราไปเห็นงานบุญและโลกความเชื่อของด่านซ้าย ผีขนน้ำพาเราไปเห็นความสัมพันธ์ระหว่างชุมชน วัวควาย ฝน และการทำนา ส่วนผีบุ้งเต้าพาเราไปเห็นว่าคนรุ่นใหม่ก็สามารถสร้างสัญลักษณ์ใหม่ขึ้นมาบนรากของศรัทธาเดิมได้

ครั้งต่อไปถ้าได้ยินคำว่า “เมือง 3 ผี จังหวัดเลย” จึงไม่ต้องนึกว่าเป็นเมืองที่มีเรื่องลี้ลับสามเรื่อง

จำเพียงว่า ด่านซ้ายมีผีตาโขน เชียงคานมีผีขนน้ำ และภูเรือมีผีบุ้งเต้า — สามหน้ากากที่มองเผิน ๆ เหมือนอยู่ในโลกเดียวกัน แต่เมื่อเปิดเรื่องข้างหลังออกมา กลับกำลังเล่าชีวิตของคนเลยคนละด้าน


หมายเหตุภาพ: ภาพประกอบในบทความสร้างด้วย AI เพื่อช่วยสื่อสารเชิงวัฒนธรรม ไม่ใช่ภาพถ่ายจากพิธีกรรมจริง และไม่ควรใช้เป็นหลักฐานอ้างอิงรูปลักษณ์มาตรฐานของหน้ากากหรือเครื่องแต่งกายของแต่ละชุมชน

แหล่งข้อมูล

1. สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดเลย
ผู้ว่าฯ เลย ชูจังหวัดเลย “เมืองศิลปะแห่งความศรัทธา” ดินแดนวัฒนธรรม “เมือง 3 ผี”
https://loei.prd.go.th/th/content/category/detail/id/57/iid/502432

2. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร — ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นในประเทศไทย
ข้อมูลประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย
https://rituals.sac.or.th/detail.php?id=72

3. องค์การบริหารส่วนตำบลนาซ่าว อำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย
ข้อมูลประเพณีผีขนน้ำ และความเชื่อของชุมชนบ้านนาซ่าว
https://nasao.go.th/public/list/data/detail/id/2156/menu/1559

4. สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยอำเภอด่านซ้าย กรมประชาสัมพันธ์
ข้อมูลผีบุ้งเต้าและประเพณีสรงน้ำพระพุทธนาวาบรรพต อำเภอภูเรือ
https://radiodansai.prd.go.th/th/content/category/detail/id/57/iid/487702

5. THAILAND.GO.TH
มหกรรมหน้ากาก รากวัฒนธรรมนานาชาติ 2026 (Thailand International Mask Heritage 2026)
https://thailand.go.th/event-detail/thailand-international-mask-heritage-2026?hl=th

6. สำนักงานพาณิชย์จังหวัดเลย กระทรวงพาณิชย์
⚠ แจ้งเนื้อหาไม่เหมาะสม 
พีรพัฒน์ พีพี's profile
มีผู้เข้าชมแล้ว 181 ครั้ง
เขียนโดย พีรพัฒน์ พีพี
เขียนบทความเกร็ดความรู้ เรื่องเล่า และ fact-check บน Postjung เน้นเช็กข้อเท็จจริงจากแหล่งทางการก่อนเผยแพร่ทุกครั้ง
เป็นกำลังใจให้เจ้าของกระทู้โดยการ VOTE และ SHARE
10 VOTES (5/5 จาก 2 คน)
VOTED: อ้ายเติ่ง, พีรพัฒน์ พีพี
Hot Topic ที่น่าสนใจอื่นๆ
มหาทักษา เปิดตารางเลขมงคล งวด 1 ธ.ค. 69 ส่องเลข 5 ตัว จับสลับจัดชุด 2 ตัวท้าย–3 ตัวท้ายเปิด 5 อาชีพที่เคยมีอยู่จริงในไทย แต่ปัจจุบันแทบไม่มีคนทำแล้ว"เท้ง ณัฐพงษ์" ส่งกำลังใจ "ไอซ์ รักชนก" ก่อนศาลอุทธรณ์ชี้ชะตาคดี ม.112 วันที่ 23 พ.ย. นี้ ย้ำหลักสิทธิประกันตัวและหวังกลับมาร่วมซักฟอกต้นเดือน ธ.ค.ทำไมเพื่อนร่วมงานเงียบๆ ถึงสังเกตเห็นเรื่องที่คนอื่นมองข้ามวิธีต้มกะทิในแกงไทยและเก็บแกงให้ปลอดภัยตารางหวย ปกเขียว งวด 1 ธันวาคม 69ประวัติผัดไทย ไขปริศนา 7 เรื่องที่หลายคนไม่รู้ จอมพล ป. คิดค้นจริงหรือ?เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569เลือกซื้อไข่ไก่สดจากตลาดอย่างไรซึงรีเตรียมเป็นคุณพ่อปีหน้า! สื่อพบเขาที่สนามบินพร้อมกับภรรยาที่กำลังตั้งครรภ์ นับเป็นการปรากฏตัวต่อสาธารณะครั้งแรกของทั้งคู่ความจริงบัตรเครดิต…ใครได้ ใครเสีย? รูดง่าย จ่ายทีหลัง แต่ถ้าใช้ไม่เป็น อาจกลายเป็นหนี้ก้อนใหญ่สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
ดู Hot Topic ทั้งหมด
กระทู้อื่นๆในบอร์ด สาระ เกร็ดน่ารู้
ทำไมเพื่อนร่วมงานเงียบๆ ถึงสังเกตเห็นเรื่องที่คนอื่นมองข้ามเลือกซื้อไข่ไก่สดจากตลาดอย่างไรสัญญาณอันตรายจากเครื่องใช้ไฟฟ้าและปลั๊กไฟในบ้านประวัติผัดไทย ไขปริศนา 7 เรื่องที่หลายคนไม่รู้ จอมพล ป. คิดค้นจริงหรือ?
ตั้งกระทู้ใหม่