เลยไม่ได้มีแค่ผีตาโขน: “เมือง 3 ผี” ที่หน้ากากสามแบบมีที่มาไม่เหมือนกัน

ถ้าพูดถึงจังหวัดเลยแล้วให้นึกถึงหน้ากากสักหนึ่งแบบ ชื่อแรกที่หลายคนนึกถึงคงหนีไม่พ้น “ผีตาโขน” จากอำเภอด่านซ้าย

หน้ากากสีสด จมูกยาว และขบวนแห่ที่เต็มไปด้วยเสียงดนตรี กลายเป็นหนึ่งในภาพจำของจังหวัดไปแล้ว แต่พอลองมองเลยให้กว้างกว่าด่านซ้าย จะพบว่าจังหวัดนี้ยังมีวัฒนธรรมหน้ากากอีกสองแบบที่มีเรื่องเล่าเป็นของตัวเอง

จังหวัดเลยเรียกอัตลักษณ์ชุดนี้ว่า “เมือง 3 ผี” ซึ่งมาจาก 3 อำเภอ ได้แก่

ผีตาโขน — อำเภอด่านซ้าย
ผีขนน้ำ — อำเภอเชียงคาน
ผีบุ้งเต้า — อำเภอภูเรือ

ชื่อทั้งสามมีคำว่า “ผี” เหมือนกัน ต่างก็มีหน้ากากและเครื่องแต่งกายเป็นจุดเด่น แต่เมื่อไล่กลับไปดูรากของแต่ละชุมชน จะพบว่า ไม่ได้เป็นประเพณีเดียวกันที่ทำออกมาสามเวอร์ชัน

ภาพประกอบจำลองด้วย AI เพื่อช่วยแยกอัตลักษณ์ของหน้ากากทั้งสาม ไม่ใช่ภาพถ่ายจากพิธีกรรมจริง รูปลักษณ์ หน้ากาก และเครื่องแต่งกายจริงสามารถแตกต่างกันตามช่าง ผู้สวมใส่ และแต่ละชุมชน

ผีตาโขน — หน้ากากที่เดินอยู่ในงานบุญหลวง

ตัวที่คนรู้จักมากที่สุดคือ ผีตาโขนของอำเภอด่านซ้าย ซึ่งอยู่ในงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน โดยมีความสัมพันธ์กับงานบุญพระเวสหรือการเทศน์มหาชาติ ตลอดจนพิธีกรรมและความเชื่อดั้งเดิมของชุมชนด่านซ้าย

เรื่องเล่าที่แพร่หลายสายหนึ่งเชื่อมผีตาโขนกับตอนที่พระเวสสันดรและพระนางมัทรีเสด็จกลับเข้าเมือง มีผู้คน รวมทั้งเหล่าภูตผีติดตามขบวนมาด้วย จึงถูกนำมาอธิบายเป็นที่มาของเหล่าผีที่ออกมาร่วมขบวนพระเวสสันดร

แต่ถ้าถามต่อว่า คำว่า “ผีตาโขน” เกิดจากคำไหนกันแน่ กลับไม่มีคำตอบเดียวที่ฟันธงได้

ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรรวบรวมข้อสันนิษฐานไว้หลายแบบ ทั้งความเชื่อมโยงกับคำว่า “ผีตามคน” “ผีตาขน” “ผีขน” หรือแม้แต่การเชื่อมโยงกับคำว่าหัวโขนและโขนละคร

ดังนั้น สิ่งที่เราพูดได้ชัดกว่าที่มาของชื่อ คือผีตาโขนไม่ได้เป็นเพียงเครื่องแต่งกายสีสันสดสำหรับนักท่องเที่ยว แต่เป็นส่วนหนึ่งของโลกพิธีกรรมและความศรัทธาของชุมชนด่านซ้าย

ผีขนน้ำ — เบื้องหลังหน้ากากมีทั้งเจ้าปู่ วัวควาย และฝน

จากด่านซ้ายขยับไปที่ บ้านนาซ่าว อำเภอเชียงคาน จะพบประเพณีอีกแบบหนึ่งคือ “ผีขนน้ำ” ซึ่งมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า “แมงหน้างาม”

ข้อมูลขององค์การบริหารส่วนตำบลนาซ่าวอธิบายว่า การละเล่นนี้สัมพันธ์กับพิธี “เลี้ยงบ้าน” และความเคารพต่อผีเจ้าปู่ ผู้ที่ชุมชนเชื่อว่าให้ความคุ้มครองชาวบ้านให้อยู่เย็นเป็นสุข ฝนตกต้องตามฤดูกาล และพืชผลอุดมสมบูรณ์

จุดที่ทำให้เรื่องผีขนน้ำต่างจากผีตาโขนอย่างชัดเจนคือ วัวและควาย

เรื่องเล่าของชุมชนระบุว่า ในอดีตมีการนำวัวควายมาเกี่ยวข้องกับการเซ่นสังเวย ก่อนจะเปลี่ยนมาใช้ “แมงหน้างาม” หรือผีขนแทน เพราะวัวควายเป็นสัตว์ที่มีบุญคุณต่อชาวบ้านและการทำนา

อีกความเชื่อหนึ่งมองผีขนว่าเป็นวิญญาณของวัวควายที่ตายไปแล้ว จึงมีเรื่องของเสียงกระดึงหรือกระดิ่งและขนของสัตว์เข้ามาเกี่ยวข้องกับภาพจำของการละเล่น

แล้วคำว่า “น้ำ” มาจากไหน?

แหล่งข้อมูลของชุมชนบันทึกเรื่องเล่าว่า แต่เดิมเรียกกันว่า “ผีขน” แต่เมื่อจบการละเล่นมักมีฝนตก จึงค่อย ๆ เรียกกันว่า “ผีขนน้ำ” เชื่อมเข้ากับความหวังเรื่องฝนและความอุดมสมบูรณ์ในวิถีเกษตรกรรม

พอมาถึงตรงนี้ หน้ากากที่ดูเหมือนกำลังเล่าเรื่อง “ผี” กลับพาเราไปถึง สัตว์ที่ช่วยคนทำกิน ฝน และความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนกับธรรมชาติ แทน

ผีบุ้งเต้า — หน้ากากที่อายุน้อยกว่าสองผีแรกมาก

ตัวที่สามคือ “ผีบุ้งเต้า” ของอำเภอภูเรือ และนี่เป็นจุดที่เรื่องหักมุมอีกครั้ง เพราะรูปแบบหน้ากากที่เห็นในปัจจุบันไม่ได้มีประวัติย้อนไปหลายร้อยปีอย่างที่เราอาจเผลอเดาจากคำว่า “ประเพณี”

ข้อมูลจากสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยอำเภอด่านซ้ายระบุว่า เยาวชนกลุ่มหนึ่งที่ บ้านไฮตาก นำผลน้ำเต้าขนาดใหญ่มาประดิษฐ์และวาดเป็นหน้ากาก รูปยักษ์ทวารบาลที่มีใบหน้าเปื้อนรอยยิ้ม ก่อนเริ่มสวมใส่เข้าร่วมขบวนเพื่อสร้างสีสันในประเพณีสรงน้ำพระพุทธนาวาบรรพต ตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2562

รูปร่างเป็นยักษ์ แต่ไม่ได้ถูกนำเสนอในความหมายของยักษ์ร้าย กลับถูกอธิบายว่าเป็นทวารบาลผู้คุ้มครอง และมีภาพจำในลักษณะ “ยักษ์ใจดี”

ประเพณีนี้เชื่อมกับช่วงสงกรานต์ ซึ่งชาวบ้านจากพื้นที่รอบอุทยานแห่งชาติภูเรือร่วมขบวนขึ้นไปกราบสักการะและสรงน้ำ พระพุทธนาวาบรรพต ที่ประดิษฐานอยู่บนยอดภูเรือ

ผีบุ้งเต้าจึงทำให้เห็นอีกด้านหนึ่งของคำว่า “วัฒนธรรม” ว่าของที่กลายเป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่นไม่จำเป็นต้องเกิดเมื่อหลายร้อยปีก่อนเสมอไป ชุมชนสามารถนำวัสดุในพื้นที่ ศรัทธาที่มีอยู่เดิม และความคิดสร้างสรรค์ของคนรุ่นใหม่มาประกอบกันจนเกิดสัญลักษณ์ใหม่ได้

สามผี ถ้าวางข้างกันแล้วต่างกันชัดกว่าที่คิด

พอวางทั้งสามแบบไว้ด้วยกัน จะเห็นว่า “เมือง 3 ผี” ไม่ได้หมายถึงประเพณีเดียวที่แตกออกมาเป็นสามแบบ แต่เป็นอัตลักษณ์จากสามพื้นที่ที่ต่างมีหน้ากากเป็นภาษาทางวัฒนธรรมของตัวเอง

และวันที่ 23 สิงหาคม หน้ากากเหล่านี้กำลังออกไปเจอโลกที่กว้างขึ้น

จังหวะที่เรื่อง “เมือง 3 ผี” กลับมาน่าสนใจอีกครั้งคือการจัดงาน “มหกรรมหน้ากาก รากวัฒนธรรมนานาชาติ 2026” หรือ Thailand International Mask Heritage 2026 ที่สวนสาธารณะกุดป่อง อำเภอเมืองเลย โดยเริ่มตั้งแต่วันที่ 23 สิงหาคม 2569

ข้อมูลจากเว็บไซต์รัฐบาลระบุว่า ภายในงานมีขบวนหน้ากากนานาชาติจาก 8 ประเทศ พร้อมหน้ากากจาก 8 จังหวัดของไทย รวมถึงนิทรรศการหน้ากาก การแสดงศิลปวัฒนธรรม กิจกรรม Workshop & Craft ตลาดสร้างสรรค์ และเวทีแลกเปลี่ยนความรู้ด้านวัฒนธรรมหน้ากาก

จุดนี้ทำให้หน้ากากของเลยไม่ได้ถูกวางไว้เพียงในฐานะของแปลกสำหรับถ่ายรูป แต่กำลังถูกนำไปอยู่ในบทสนทนาเดียวกับศิลปะหน้ากากจากพื้นที่อื่นทั้งในและต่างประเทศ

ชื่อพูดถึง “ผี” แต่เรื่องที่อยู่ข้างหลังกลับพูดถึงคน

ผีตาโขนพาเราไปเห็นงานบุญและโลกความเชื่อของด่านซ้าย ผีขนน้ำพาเราไปเห็นความสัมพันธ์ระหว่างชุมชน วัวควาย ฝน และการทำนา ส่วนผีบุ้งเต้าพาเราไปเห็นว่าคนรุ่นใหม่ก็สามารถสร้างสัญลักษณ์ใหม่ขึ้นมาบนรากของศรัทธาเดิมได้

ครั้งต่อไปถ้าได้ยินคำว่า “เมือง 3 ผี จังหวัดเลย” จึงไม่ต้องนึกว่าเป็นเมืองที่มีเรื่องลี้ลับสามเรื่อง

จำเพียงว่า ด่านซ้ายมีผีตาโขน เชียงคานมีผีขนน้ำ และภูเรือมีผีบุ้งเต้า — สามหน้ากากที่มองเผิน ๆ เหมือนอยู่ในโลกเดียวกัน แต่เมื่อเปิดเรื่องข้างหลังออกมา กลับกำลังเล่าชีวิตของคนเลยคนละด้าน

หมายเหตุภาพ: ภาพประกอบในบทความสร้างด้วย AI เพื่อช่วยสื่อสารเชิงวัฒนธรรม ไม่ใช่ภาพถ่ายจากพิธีกรรมจริง และไม่ควรใช้เป็นหลักฐานอ้างอิงรูปลักษณ์มาตรฐานของหน้ากากหรือเครื่องแต่งกายของแต่ละชุมชน