ความลับของ "เดจาวู" ภาพซ้อนที่สมองหลอกว่าเคยเกิดขึ้นแล้ว

เคยไหม... ยืนคุยกับเพื่อนในสถานที่ที่ไม่เคยไปมาก่อน หรือเพิ่งเคยทำกิจกรรมอะไรบางอย่างเป็นครั้งแรก แต่จู่ๆ ก็เกิดความรู้สึกวูบขึ้นมาในหัวอย่างรุนแรงว่า "เราเคยผ่านเหตุการณ์นี้มาแล้ว" ทุกอย่างคุ้นเคยไปหมด ทั้งมุมภาพ แสง เสียง หรือแม้แต่คำพูดที่กำลังจะพูดออกมา ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า "เดจาวู" (Déjà vu) เป็นภาษาฝรั่งเศสที่แปลว่า "เคยเห็นมาแล้ว" ซึ่งผู้คนมากกว่า 60% บนโลกเคยเจอกับตัวเองอย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต

ในอดีต มโนทัศน์เรื่องเดจาวูมักถูกเชื่อมโยงกับเรื่องลี้ลับ การระลึกชาติ หรือสัมผัสที่หก แต่ในทางประสาทวิทยา สมองไม่ได้หยั่งรู้อนาคต แต่มันคือ "ความผิดพลาดชั่วคราวในการบันทึกข้อมูล" ของสมองต่างหาก ปกติแล้ว เวลาเรามองเห็นสิ่งใด ประสาทสัมผัสจะส่งสัญญาณไปยังสมองส่วนประมวลผลการรับรู้ก่อน แล้วค่อยส่งต่อไปบันทึกเป็นความทรงจำระยะยาว แต่ในภาวะเดจาวู เกิดความล่าช้าของสัญญาณประสาทเพียงเสี้ยววินาที ทำให้ข้อมูลเดินทางไปถึงสมองส่วนความทรงจำระยะยาวก่อนที่สมองส่วนประมวลผลปัจจุบันจะทำงาน สมองจึงตีความเหตุการณ์ตรงหน้าว่าเป็น "ความทรงจำในอดีต" ทั้งที่มันเพิ่งเกิดขึ้นเมื่อมิลลิวินาทีที่แล้ว

อีกทฤษฎีหนึ่งที่ได้รับการยอมรับคือ "การจำดึงข้อมูลคลาดเคลื่อน" (Gestalt Familiarity) สมองเราเก่งมากในการจับรูปแบบ หากคุณเคยอยู่ในสถานที่ที่มีโครงสร้าง การจัดวางเฟอร์นิเจอร์ หรือมุมแสงคล้ายกับสถานที่ในอดีต สมองจะดึงความรู้สึก "คุ้นเคย" ขึ้นมาทันที แม้ว่ารายละเอียดทั้งหมดจะไม่เหมือนเดิมก็ตาม สมองจึงหลอกเราว่าเราเคยมายืนอยู่ตรงจุดนี้มาก่อนแล้ว

เดจาวูมักเกิดขึ้นบ่อยในกลุ่มวัยรุ่น และคนที่กำลังเผชิญกับความเครียด หรือพักผ่อนไม่เพียงพอ เพราะเซลล์ประสาทสมองจะเกิดอาการส่งสัญญาณสับสนได้ง่ายกว่าปกติ ดังนั้น ครั้งต่อไปที่คุณรู้สึกว่าเคยผ่านเหตุการณ์ตรงหน้ามาก่อน ไม่ต้องตกใจไป นั่นไม่ใช่เรื่องลี้ลับ แต่เป็นแค่ระบบประมวลผลของสมองที่เกิดอาการตุกติกชั่วคราวเท่านั้นเอง