มีน้ำมูกเจ็บคอทำไมไม่ควรซื้อยาฆ่าเชื้อกินเอง?

เย็นวันหนึ่ง หลายคนเดินเข้าร้านขายยาเพราะมีน้ำมูก เจ็บคอ ไอ หรือรู้สึกครั่นเนื้อครั่นตัว แล้วขอยาปฏิชีวนะมากินเองด้วยความหวังว่าอาการจะหายเร็วขึ้น บางคนใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อน บางคนแบ่งยาของคนในบ้าน ทั้งที่ยังไม่รู้ว่าอาการครั้งนี้เกิดจากเชื้ออะไร พฤติกรรมที่ดูเหมือนช่วยประหยัดเวลาอาจกำลังสร้างปัญหาให้การรักษาครั้งต่อไปยากขึ้น ยาปฏิชีวนะ หรือที่เรียกติดปากว่ายาฆ่าเชื้อ มีหน้าที่จัดการแบคทีเรีย ไม่ได้ฆ่าไวรัส โรคหวัดส่วนใหญ่ รวมถึงอาการน้ำมูกใส ไอ จาม เสียงแหบ และเจ็บคอจำนวนมาก เกิดจากไวรัส ร่างกายมักค่อยๆ รับมือเชื้อได้เอง ยาปฏิชีวนะจึงไม่ได้ทำให้หวัดหายเร็วขึ้น และไม่ได้ช่วยลดอาการคัดจมูกหรือเจ็บคอจากไวรัส อาการอย่างเดียวอาจแยกสาเหตุได้ไม่แน่นอน น้ำมูกเปลี่ยนสีหรือเห็นคราบขาวในคอไม่ได้แปลว่าต้องใช้ยาปฏิชีวนะเสมอไป แม้แต่คอมีหนองก็ยังต้องให้แพทย์หรือเภสัชกรประเมินร่วมกับไข้ ระยะเวลาป่วย ต่อมน้ำเหลือง และอาการอื่น ไม่ควรหยิบยาจากลิ้นชักมากินตามความจำ

กลไกของเชื้อดื้อยาไม่ได้หมายความว่ายาทำให้เชื้อทุกตัวแข็งแกร่งขึ้นทันที แต่เมื่อกินยาโดยไม่จำเป็น แบคทีเรียที่ไวต่อยาจะตาย ส่วนตัวที่ทนยาได้อาจเหลือรอดและเพิ่มจำนวน หากกินไม่ตรงโรค ใช้ขนาดไม่เหมาะสม หยุดยาเอง หรือแบ่งยาให้คนอื่น เชื้อกลุ่มที่ทนยาอาจแพร่ต่อไปในบ้าน ที่ทำงาน โรงเรียน และชุมชน วันหนึ่งเมื่อเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียจริง ยาที่เคยใช้ได้อาจออกฤทธิ์ไม่พอ ต้องเปลี่ยนไปใช้ยาที่แรงขึ้น ราคาแพงขึ้น มีผลข้างเคียงมากขึ้น หรือจำเป็นต้องนอนโรงพยาบาลนานกว่าเดิม ปัญหานี้ไม่ได้กระทบเฉพาะคนที่กินยาเอง แต่ทำให้การรักษาของผู้สูงอายุ เด็กเล็ก ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง และผู้ที่ภูมิคุ้มกันต่ำมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้นด้วย ยาปฏิชีวนะยังมีอันตรายจากตัวมันเอง บางคนเกิดผื่น คัน หน้าบวม หายใจติดขัด ท้องเสียรุนแรง หรือแพ้ยาจนเป็นอันตรายถึงชีวิต ยาบางชนิดมีผลต่อตับ ไต หัวใจ หรือรบกวนยาที่ใช้อยู่ การกินยาเพราะคิดว่าเป็นเพียงยาฆ่าเชื้อธรรมดาจึงไม่ใช่เรื่องเล็ก

เมื่อเริ่มมีอาการหวัด ให้พักผ่อน ดื่มน้ำให้เพียงพอ ล้างจมูกด้วยน้ำเกลือ ใช้หน้ากากเมื่ออยู่ใกล้คนอื่น และเลือกยาบรรเทาอาการตามฉลากหรือคำแนะนำจากเภสัชกร หากใช้ยาลดไข้หรือยาแก้ปวด ต้องอ่านขนาดยาให้เหมาะกับอายุ โรคประจำตัว และยาชนิดอื่นที่กำลังใช้ อย่าใช้ยาปฏิชีวนะที่เหลือ อย่าแบ่งยา และอย่าเก็บยาไว้รออาการครั้งหน้า หากมีไข้สูงต่อเนื่อง หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ซึมลง ดื่มน้ำไม่ได้ ปัสสาวะน้อย กลืนจนแทบไม่ได้ มีอาการขาดน้ำ หรืออาการแย่ลงหลังจากเหมือนจะดีขึ้น ควรไปพบแพทย์ เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีโรคประจำตัวควรขอคำแนะนำเร็วขึ้น เพราะอาการติดเชื้อบางชนิดอาจรุนแรงกว่าหวัดทั่วไป

ถ้าแพทย์วินิจฉัยว่าเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียและสั่งยาปฏิชีวนะ ให้ถามชื่อยา วิธีใช้ ระยะเวลาที่ต้องกิน และอาการผิดปกติที่ต้องหยุดยาแล้วรีบขอความช่วยเหลือ กินตามคำสั่ง ไม่เพิ่มขนาดยา ไม่ลดระยะเวลาเอง และไม่ใช้ยาของคนอื่น หากลืมกินยาให้สอบถามเภสัชกรแทนการกินซ้ำหลายเม็ดรวดเดียว การปฏิเสธยาปฏิชีวนะเมื่อยังไม่มีข้อบ่งชี้ไม่ใช่การปล่อยให้อาการทรมาน แต่เป็นการเลือกวิธีที่ตรงกับสาเหตุของโรคมากกว่า หวัดจากไวรัสต้องใช้เวลา การพักผ่อนและดูแลตามอาการมักเหมาะสมกว่าการเร่งกินยา ส่วนการติดเชื้อแบคทีเรียควรให้บุคลากรทางการแพทย์เป็นผู้ประเมินและเลือกยา

ทุกครั้งที่หยุดซื้อยาฆ่าเชื้อมากินเองโดยไม่จำเป็น เท่ากับช่วยลดโอกาสที่แบคทีเรียทนยาจะเพิ่มจำนวนและแพร่ต่อ การใช้ยาอย่างรับผิดชอบเริ่มจากคำถามง่ายๆ ว่าอาการครั้งนี้จำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะจริงหรือไม่ แล้วขอคำตอบจากแพทย์หรือเภสัชกรก่อนหยิบยาเข้าปาก เพราะยาที่ไม่จำเป็นในวันนี้ อาจทำให้ทางเลือกในการรักษาของวันหน้าหายไป