นั่งส้วมนานทำไมริดสีดวงถึงกำเริบ?

โทรศัพท์มือถือทำให้เวลาบนโถส้วมยืดยาวขึ้นแบบไม่รู้ตัว จากเดิมที่ตั้งใจเข้าไปทำธุระไม่กี่นาที กลายเป็นนั่งอ่านข่าว ดูคลิป หรือตอบข้อความต่ออีกพักใหญ่ พฤติกรรมนี้มีเหตุผลให้ระวังจริง แต่ข้อความที่บอกว่านั่งส้วมนานเกิน 10 นาทีแล้วเลือดจะไปคั่งช่วงล่างจนออกซิเจนไปเลี้ยงสมองลดฮวบ และทำให้สมองฝ่อก่อนวัยนั้น ยังไม่มีหลักฐานรองรับตรง ๆ

ส่วนที่มีข้อมูลชัดกว่าคือ การนั่งบนโถส้วมนาน โดยเฉพาะตอนใช้มือถือ อาจเพิ่มแรงกดบริเวณทวารหนักและทำให้ริดสีดวงกำเริบได้ งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารทางการแพทย์เมื่อปี 2025 ศึกษาผู้ใหญ่ 125 คนที่เข้ารับการส่องกล้องลำไส้ พบว่าคนที่ใช้สมาร์ตโฟนบนโถส้วมมีโอกาสตรวจพบริดสีดวงสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ใช้ประมาณ 46 เปอร์เซ็นต์ หลังปรับปัจจัยอื่น เช่น อายุ เพศ น้ำหนัก การออกกำลังกาย การเบ่ง และการกินใยอาหารแล้ว

ตัวเลขนี้ควรอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะงานวิจัยดังกล่าวเป็นการเก็บข้อมูล ณ ช่วงเวลาเดียว ไม่ใช่การทดลองที่จับคนกลุ่มหนึ่งให้นั่งเล่นมือถือนาน ๆ แล้วดูผลในอนาคต จึงบอกได้เพียงว่า พฤติกรรมสองอย่างนี้สัมพันธ์กัน ไม่ใช่หลักฐานว่ามือถือเป็นสาเหตุเดียวของริดสีดวง อีกทั้งผู้เข้าร่วมงานวิจัยเป็นกลุ่มที่มารับการตรวจลำไส้ จึงอาจไม่เหมือนประชากรทั่วไปทั้งหมด

ทำไมโถส้วมถึงทำให้แรงกดเพิ่มขึ้น

ภายในทวารหนักมีเนื้อเยื่อและหลอดเลือดที่ช่วยปิดกั้นทางออกของลำไส้ เมื่อร่างกายนั่งบนเก้าอี้ปกติ กล้ามเนื้อและกระดูกเชิงกรานช่วยรับน้ำหนักบางส่วน แต่โถส้วมมีช่องตรงกลาง ทำให้บริเวณก้นและอุ้งเชิงกรานรับแรงในลักษณะที่ต่างออกไป ยิ่งนั่งนาน กล้ามเนื้อรอบ ๆ ยิ่งคลายตัว เลือดดำบริเวณนั้นระบายกลับได้ไม่คล่องเท่าเดิม เนื้อเยื่อริดสีดวงจึงมีโอกาสบวม คัน เจ็บ หรือมีเลือดออกง่ายขึ้น

ถ้ามีอาการท้องผูกและต้องเบ่งแรงร่วมด้วย แรงดันในช่องท้องจะเพิ่มขึ้นอีก การกลั้นหายใจขณะเบ่งยิ่งทำให้แรงดันสูงขึ้น หลอดเลือดบริเวณทวารหนักจึงรับภาระมากกว่าเดิม ปัจจัยอื่นที่ทำให้ริดสีดวงกำเริบได้ ได้แก่ การกินใยอาหารน้อย ดื่มน้ำน้อย ท้องเสียเรื้อรัง น้ำหนักตัวมาก การตั้งครรภ์ อายุที่เพิ่มขึ้น และการยกของหนักเป็นประจำ

นั่งส้วม 10 นาทีทำให้สมองขาดออกซิเจนหรือไม่

การนั่งนานหลายชั่วโมงโดยแทบไม่ขยับอาจสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของการไหลเวียนเลือดและการทำงานด้านความสนใจในงานวิจัยบางชิ้น แต่การทดลองเหล่านั้นมักศึกษาการนั่งต่อเนื่องเป็นเวลานาน เช่น 2 ชั่วโมงขึ้นไป ในกลุ่มคนทำงานหรือคนวัยหนุ่มสาว ไม่ได้ศึกษาการนั่งบนโถส้วม 10 นาที และไม่ได้แสดงว่าคนทั่วไปจะสมองฝ่อจากพฤติกรรมนี้

ร่างกายมีระบบควบคุมการไหลเวียนเลือดไปเลี้ยงสมองอย่างละเอียด การนั่งบนโถส้วมช่วงสั้น ๆ ไม่ได้ทำให้เลือดทั้งหมดไหลลงไปกองที่ขาจนสมองขาดออกซิเจน หากเกิดภาวะสมองได้รับออกซิเจนไม่พอจริง มักมีอาการรุนแรง เช่น สับสน พูดไม่ชัด เดินเซ ชัก หมดสติ หรือหายใจผิดปกติ อาการเหล่านี้เป็นภาวะฉุกเฉิน ไม่ใช่ผลปกติจากการนั่งเล่นโทรศัพท์ในห้องน้ำไม่กี่นาที

ส่วนคำว่าสมองฝ่อหมายถึงการลดลงของปริมาตรเนื้อสมอง ซึ่งเกี่ยวข้องกับอายุ โรคหลอดเลือดสมอง โรคทางระบบประสาท การบาดเจ็บ การติดเชื้อ หรือปัจจัยสุขภาพเรื้อรังบางอย่าง ยังไม่มีหลักฐานว่าการนั่งส้วมนานเป็นครั้งคราวทำให้เกิดสมองฝ่อก่อนวัย การนำเรื่องเลือดคั่งที่ช่วงล่างมาเชื่อมกับสมองฝ่อจึงเป็นการขยายความเกินกว่าข้อมูลทางการแพทย์ที่มีอยู่

พฤติกรรมไหนควรเปลี่ยนตั้งแต่วันนี้

วิธีง่ายที่สุดคือวางโทรศัพท์ไว้นอกห้องน้ำ ตั้งใจเข้าไปทำธุระแล้วออกมา หากนั่งไปสักพักแล้วยังไม่ถ่าย ไม่ควรฝืนเบ่งหรือก้มหน้าไถหน้าจอต่อ ควรลุกออกมาเดินเบา ๆ แล้วค่อยกลับไปเมื่อมีความรู้สึกอยากถ่ายจริง การนั่งรอโดยไม่มีแรงเบ่งไม่ได้ช่วยให้ลำไส้ทำงานเร็วขึ้น แต่กลับเพิ่มเวลาที่เนื้อเยื่อรอบทวารหนักรับแรงกด

การป้องกันริดสีดวงไม่ได้พึ่งแค่การจับเวลาในห้องน้ำ ควรกินผัก ผลไม้ ถั่ว และธัญพืชให้หลากหลาย เพื่อเพิ่มใยอาหาร ดื่มน้ำให้เหมาะกับสภาพร่างกาย ขยับตัวหรือเดินเป็นประจำ และอย่ากลั้นอุจจาระเมื่อร่างกายส่งสัญญาณ หากเพิ่มใยอาหารอย่างรวดเร็วเกินไปอาจท้องอืด จึงควรเพิ่มทีละน้อยพร้อมดื่มน้ำให้เพียงพอ

ผู้ที่มีริดสีดวงอยู่แล้วควรลดการเบ่ง หลีกเลี่ยงการนั่งแช่บนโถ และรักษาอาการท้องผูกให้เหมาะสม ยาทาหรือยากินบางชนิดอาจช่วยบรรเทาอาการได้ แต่ควรอ่านฉลากและปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ โดยเฉพาะผู้ตั้งครรภ์ ผู้สูงอายุ ผู้ที่กินยาละลายลิ่มเลือด หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวหลายอย่าง

เลือดออกอย่ารีบสรุปว่าเป็นริดสีดวง

เลือดสดติดกระดาษชำระหรือหยดลงโถอาจเกิดจากริดสีดวงหรือแผลปริขอบทวาร แต่เลือดออกทางทวารหนักยังมีสาเหตุอื่นได้ เช่น ติ่งเนื้อ ลำไส้อักเสบ หรือโรคของลำไส้ หากเลือดออกซ้ำ ปริมาณมาก อุจจาระดำเหม็นผิดปกติ มีอาการปวดท้อง น้ำหนักลด ไข้ เวียนศีรษะ คลำได้ก้อน หรือรูปแบบการขับถ่ายเปลี่ยนไป ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ไม่ควรซื้อยามาใช้ต่อเนื่องโดยไม่ตรวจ

โทรศัพท์บนโถส้วมจึงเป็นนิสัยที่ควรลด เพราะทำให้เสียเวลาและเพิ่มแรงกดบริเวณที่ไม่ควรรับแรงนาน ๆ ประเด็นที่มีหลักฐานเกี่ยวข้องกับริดสีดวงคือเวลานั่ง ท่าทาง การเบ่ง และสุขภาพลำไส้ ส่วนคำเตือนเรื่องสมองฝ่อหรือออกซิเจนไปเลี้ยงสมองลดฮวบจากการนั่ง 10 นาทีนั้นยังเกินกว่าข้อมูลที่งานวิจัยรองรับ การดูแลที่ตรงจุดที่สุดคือพกโทรศัพท์ออกจากห้องน้ำ ใช้เวลาเท่าที่จำเป็น และแก้ท้องผูกตั้งแต่ต้นเหตุ