ทำไมประเทศไทยจึงมีฤดูร้อนยาวกว่าหลายประเทศ และอะไรเป็นตัวกำหนดฤดูกาลของไทย

หลายคนรู้สึกว่าประเทศไทยมี “หน้าร้อน” ยาวนานจนแทบไม่มีช่วงให้พักจากอากาศร้อน แต่ในทางอุตุนิยมวิทยา ประเทศไทยไม่ได้มีฤดูร้อนตลอดหลายเดือนแบบที่เข้าใจกันทั้งหมด เพราะฤดูกาลของไทยถูกกำหนดจากทั้ง ตำแหน่งที่ตั้งของประเทศ การรับพลังงานจากดวงอาทิตย์ และระบบมรสุม ซึ่งทำให้รูปแบบอากาศแตกต่างจากประเทศในเขตอบอุ่นอย่างชัดเจน

ประเทศไทยตั้งอยู่ในเขตร้อน อุณหภูมิเฉลี่ยตลอดปีอยู่ที่ประมาณ 27 องศาเซลเซียส จึงมีอากาศค่อนข้างร้อนเกือบตลอดปี โดยเฉพาะพื้นที่ตอนกลางและภาคเหนือซึ่งอยู่ห่างจากทะเลมากกว่า ทำให้อุณหภูมิระหว่างฤดูกาลแตกต่างกันชัดเจนกว่าพื้นที่ชายฝั่ง 

ตามเกณฑ์ของกรมอุตุนิยมวิทยา ประเทศไทยแบ่งฤดูกาลโดยทั่วไปออกเป็น 3 ฤดู ได้แก่ ฤดูร้อนประมาณกลางเดือนกุมภาพันธ์ถึงกลางเดือนพฤษภาคม ฤดูฝนประมาณกลางเดือนพฤษภาคมถึงกลางเดือนตุลาคม และฤดูหนาวประมาณกลางเดือนตุลาคมถึงกลางเดือนกุมภาพันธ์ 

สาเหตุที่ช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงพฤษภาคมร้อนเป็นพิเศษ เกี่ยวข้องกับตำแหน่งของดวงอาทิตย์ ในช่วงดังกล่าวซีกโลกเหนือได้รับพลังงานจากดวงอาทิตย์มากขึ้น และช่วงเดือนเมษายน ดวงอาทิตย์อยู่เกือบตรงเหนือประเทศไทยในช่วงเที่ยงวัน ทำให้พื้นดินได้รับพลังงานจากแสงอาทิตย์อย่างเข้มข้น ส่งผลให้อากาศร้อนขึ้นอย่างชัดเจน 

แต่สิ่งที่ทำให้ประเทศไทยแตกต่างจากประเทศที่มีฤดูกาล 4 ฤดู คือ มรสุม ลมขนาดใหญ่ที่เปลี่ยนทิศตามช่วงเวลาของปีมีบทบาทสำคัญมาก เมื่อมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดเข้ามาปกคลุมประเทศไทยตั้งแต่ราวกลางเดือนพฤษภาคม จะนำความชื้นจากทะเลเข้ามา ทำให้ประเทศไทยเข้าสู่ฤดูฝนแทนที่จะร้อนและแห้งต่อเนื่องไปตลอดปี 

เมื่อถึงช่วงกลางเดือนตุลาคม มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือจะเข้ามาแทนที่ โดยนำอากาศที่เย็นและแห้งกว่าจากทางตอนเหนือเข้ามาปกคลุมประเทศไทยตอนบน อุณหภูมิจึงลดลงและเข้าสู่ฤดูหนาว อย่างไรก็ตาม ภาคใต้ยังได้รับอิทธิพลจากมรสุมและมีฝนตกต่อเนื่องไปจนถึงช่วงปลายปี 

ที่จริงแล้วคำว่า “ฤดูร้อนยาว” อาจต้องแยกออกเป็นสองความหมาย เพราะฤดูร้อนตามการแบ่งของกรมอุตุนิยมวิทยามีเวลาประมาณ 3 เดือน แต่ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อน ทำให้นอกฤดูร้อนอย่างเป็นทางการก็ยังสามารถมีอุณหภูมิสูงได้ โดยเฉพาะช่วงก่อนและหลังฤดูฝน จึงทำให้คนจำนวนมากรู้สึกว่าอากาศร้อนกินเวลานานกว่าฤดูอื่น

นอกจากนี้ แต่ละพื้นที่ของประเทศก็ไม่ได้ร้อนเท่ากัน ภาคกลางและภาคเหนือซึ่งอยู่ลึกเข้าไปในแผ่นดินสามารถร้อนจัดได้มากกว่าบริเวณชายฝั่ง ขณะที่ทะเลช่วยลดความผันผวนของอุณหภูมิ ทำให้พื้นที่ภาคใต้และพื้นที่ติดทะเลโดยทั่วไปมีอุณหภูมิแตกต่างระหว่างฤดูกาลน้อยกว่า 

ดังนั้น สิ่งที่กำหนดฤดูกาลของไทยไม่ได้มีเพียง “ความร้อนจากดวงอาทิตย์” แต่เป็นการทำงานร่วมกันของ ตำแหน่งประเทศไทยบนโลก การเอียงของแกนโลก การเคลื่อนตำแหน่งของดวงอาทิตย์ มรสุม ร่องความกดอากาศ และอิทธิพลของทะเล

พูดง่าย ๆ คือ ประเทศไทยไม่ได้มีหน้าร้อนยาวเพราะดวงอาทิตย์ส่องแรงอย่างเดียว แต่เพราะเราอยู่ในเขตร้อนและมีระบบมรสุมเป็นตัวกำหนดจังหวะว่า เมื่อใดจะร้อน เมื่อใดจะมีฝน และเมื่อใดอากาศจะเย็นลง จึงเกิดลักษณะฤดูกาลแบบไทยที่แตกต่างจากประเทศในเขตอบอุ่นอย่างชัดเจน