ไตทำงานเงียบ ๆ แต่กำลังส่งสัญญาณอะไรถึงเราอยู่หรือเปล่า?

ไตเป็นอวัยวะคู่เล็ก ๆ ที่อยู่บริเวณด้านหลังช่องท้อง หลายคนแทบไม่เคยนึกถึงไตเลยตราบใดที่ยังปัสสาวะได้ตามปกติ ไม่มีอาการปวด และยังใช้ชีวิตประจำวันได้เหมือนเดิม ทว่าไตไม่ได้มีหน้าที่แค่สร้างปัสสาวะเท่านั้น ไตช่วยกรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากเลือด คุมสมดุลเกลือแร่ ช่วยรักษาความดันโลหิต รวมถึงมีส่วนในการสร้างฮอร์โมนที่เกี่ยวข้องกับเม็ดเลือดแดงและความแข็งแรงของกระดูก

ความน่ากังวลของโรคไตเรื้อรังอยู่ตรงที่ความเสียหายมักค่อย ๆ สะสมโดยไม่ส่งเสียงดัง ช่วงแรกอาจไม่มีอาการให้จับได้ชัดเจน คนหนึ่งอาจยังทำงาน กินข้าว ออกไปข้างนอก และนอนหลับได้ตามเดิม ทั้งที่ความสามารถในการกรองของไตลดลงไปแล้ว โดยเฉพาะคนที่มีเบาหวาน ความดันโลหิตสูง น้ำหนักเกิน โรคหัวใจ สูบบุหรี่ หรือมีคนในครอบครัวป่วยเป็นโรคไต

ไตเสื่อมจากอะไรได้บ้าง

สาเหตุที่พบได้บ่อยในผู้ใหญ่คือเบาหวานและความดันโลหิตสูง น้ำตาลในเลือดที่สูงนาน ๆ ทำลายหลอดเลือดขนาดเล็กทั่วร่างกาย รวมถึงหลอดเลือดในไต ส่วนความดันที่สูงต่อเนื่องทำให้หน่วยกรองของไตต้องรับแรงดันมากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเวลาผ่านไป เนื้อไตอาจเกิดแผลเป็นและกรองของเสียได้แย่ลง โรคหัวใจ ไขมันในเลือดสูง ภาวะอ้วน และการสูบบุหรี่ก็เพิ่มภาระให้ระบบหลอดเลือด จึงเชื่อมโยงกับความเสี่ยงโรคไตด้วย

ไตยังอาจได้รับผลกระทบจากการขาดน้ำอย่างรุนแรง การติดเชื้อ นิ่วหรือการอุดตันของทางเดินปัสสาวะ โรคภูมิคุ้มกัน ยาบางกลุ่ม และสารสมุนไพรที่ไม่ทราบแหล่งผลิต ยาแก้ปวดกลุ่มต้านการอักเสบที่ใช้บ่อยเกินไป โดยเฉพาะในช่วงที่ร่างกายขาดน้ำ อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อไตวายเฉียบพลันได้ หากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาหลายชนิด ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรช่วยตรวจสอบก่อน

สัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม

เมื่อไตกรองของเสียได้น้อยลง ของเสียและน้ำส่วนเกินอาจคั่งในร่างกาย สัญญาณที่พบได้มีตั้งแต่ปัสสาวะเป็นฟองมากผิดปกติ ปัสสาวะมีเลือดหรือสีเข้มผิดจากเดิม ปัสสาวะบ่อย โดยเฉพาะตอนกลางคืน ปัสสาวะแสบขัด ปริมาณปัสสาวะลดลง หรือมีอาการบวมที่หนังตา ใบหน้า ข้อเท้า และขา

บางคนรู้สึกเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ คันตามตัว เป็นตะคริว กล้ามเนื้ออ่อนแรง หรือหายใจไม่สะดวก อาการเหล่านี้อาจเกิดจากโรคอื่นได้เช่นกัน แต่ถ้าเกิดพร้อมกันหลายอย่าง หรือค่อย ๆ รุนแรงขึ้น ควรไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ไม่ควรสรุปเองว่าเป็นเพราะนอนน้อยหรือทำงานหนัก

อาการปวดเอวหรือปวดสีข้างไม่ได้หมายความว่าไตเสื่อมทุกครั้ง โรคไตเรื้อรังจำนวนมากแทบไม่ทำให้ปวด ส่วนอาการปวดรุนแรงเป็นพัก ๆ อาจสัมพันธ์กับนิ่ว การติดเชื้อ หรือการอุดตัน หากมีไข้สูง หนาวสั่น ปัสสาวะเป็นเลือด ปัสสาวะไม่ออก บวมมาก หอบเหนื่อย เจ็บหน้าอก ซึมลง หรืออ่อนแรงผิดปกติ ควรไปโรงพยาบาลโดยเร็ว

ตรวจอะไรถึงจะรู้ว่าไตยังแข็งแรง

การดูจากสีปัสสาวะหรือจำนวนครั้งที่เข้าห้องน้ำอย่างเดียวบอกไม่ได้ว่าไตทำงานดีแค่ไหน การคัดกรองมักใช้การตรวจเลือดเพื่อประเมินค่าการทำงานของไต เช่น ครีอะตินีนและอัตราการกรองของไตโดยประมาณ ร่วมกับการตรวจปัสสาวะเพื่อหาเลือดหรือโปรตีนรั่ว บางกรณีแพทย์อาจตรวจอัลบูมินในปัสสาวะ ตรวจอัลตราซาวด์ หรือส่งตรวจเพิ่มเติมตามอาการ

คนที่เป็นเบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ น้ำหนักเกิน มีประวัตินิ่วหรือไตวายเฉียบพลัน เคยใช้ยาแก้ปวดเป็นประจำ มีคนในครอบครัวเป็นโรคไต หรืออายุมากขึ้น ควรพูดคุยกับแพทย์เรื่องความถี่ในการตรวจ แม้ยังไม่มีอาการ การพบความผิดปกติระยะต้นช่วยให้ควบคุมโรคและชะลอการเสื่อมได้ดีขึ้น

ผลตรวจไตไม่ควรอ่านจากตัวเลขเพียงค่าเดียว ค่าครีอะตินีนขึ้นกับอายุ เพศ มวลกล้ามเนื้อ และภาวะขาดน้ำ แพทย์จึงมักดูแนวโน้มของผลตรวจหลายครั้ง รวมถึงความดัน น้ำตาล โปรตีนในปัสสาวะ และโรคประจำตัวร่วมกัน ผลตรวจผิดปกติครั้งเดียวไม่ได้แปลว่าเป็นโรคไตเรื้อรังเสมอไป

ดูแลไตในชีวิตประจำวันอย่างไร

เริ่มจากควบคุมโรคที่ทำร้ายไตโดยตรง หากเป็นเบาหวานควรติดตามระดับน้ำตาลและใช้ยาตามแผน หากมีความดันโลหิตสูงควรวัดความดันและกินยาสม่ำเสมอ ไม่หยุดยาเอง การลดเค็มช่วยลดภาระต่อความดันและภาวะคั่งน้ำ อาหารสำเร็จรูป บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ของหมักดอง น้ำจิ้ม และขนมขบเคี้ยวเป็นแหล่งโซเดียมที่ควรระวัง

ดื่มน้ำให้เหมาะกับสภาพร่างกาย ไม่จำเป็นต้องฝืนดื่มจำนวนมากทุกคน เพราะผู้ป่วยโรคไตหรือโรคหัวใจบางรายต้องจำกัดน้ำตามคำแนะนำของแพทย์ การออกกำลังกายสม่ำเสมอ ควบคุมน้ำหนัก เลิกบุหรี่ และจำกัดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ช่วยลดความเสี่ยงโดยรวมได้ ไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารหรือสมุนไพรที่อ้างว่าล้างไตโดยไม่มีข้อมูลน่าเชื่อถือ

ยาแก้ปวดควรใช้เท่าที่จำเป็น ตามฉลากหรือคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์ และหลีกเลี่ยงการกินซ้ำหลายผลิตภัณฑ์ที่มีตัวยาเดียวกัน หากมีไข้ ท้องเสีย อาเจียน หรือดื่มน้ำได้น้อย ควรถามแพทย์หรือเภสัชกรเกี่ยวกับยาประจำตัว

ไตเป็นเรื่องของการดูแลต่อเนื่อง

โรคไตไม่ใช่เรื่องของผู้สูงอายุเท่านั้น คนวัยทำงานก็มีความเสี่ยงได้ โดยเฉพาะคนที่กินเค็มเป็นประจำ ไม่ค่อยเคลื่อนไหว มีน้ำหนักเกิน สูบบุหรี่ เป็นเบาหวานหรือความดันโดยไม่รู้ตัว การดูแลจึงไม่ควรรอให้มีอาการ แต่ควรรู้ค่าความดัน ตรวจน้ำตาล ตรวจปัสสาวะและการทำงานของไตเมื่อเข้ากลุ่มเสี่ยง

ถ้าพบความผิดปกติ อย่าหยุดการรักษาหรือหันไปพึ่งสูตรลับที่ไม่มีหลักฐาน โรคไตมีหลายสาเหตุและหลายระยะ การรักษาต้องปรับตามแต่ละคน การควบคุมความดัน น้ำตาล ไขมัน อาหาร ยา และน้ำหนักอย่างสม่ำเสมอช่วยชะลอความเสียหายได้ในหลายกรณี หากมีอาการรุนแรงหรือผลตรวจผิดปกติ ควรพบแพทย์เพื่อวางแผนที่เหมาะสม

ไตทำงานเงียบ ๆ ทุกวัน จึงควรดูแลด้วยการลดเค็มทีละมื้อ ขยับร่างกายให้มากขึ้น วัดความดัน ตรวจสุขภาพ และไม่ซื้อยากินต่อเนื่องเอง พฤติกรรมเล็ก ๆ ที่ทำซ้ำได้จริงช่วยปกป้องไตได้ดีกว่าคำโฆษณาที่อ้างว่าฟื้นไตได้ในเวลาไม่กี่วัน

บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติหรืออยู่ในกลุ่มเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์