นาฬิกาสองข้างนับก้าวไม่ตรง ใครกำลังแอบแต่งตัวเลขให้เรา?

สมมติว่าคนหนึ่งเดินออกจากบ้านไปซื้อของ พร้อมสวมนาฬิกาอัจฉริยะไว้ทั้งข้อมือซ้ายและข้อมือขวา เดินระยะทางเดียวกัน แกว่งแขนจังหวะเดียวกัน แต่พอกลับมาดูตัวเลขกลับเห็นว่าเรือนหนึ่งนับได้ 1,240 ก้าว อีกเรือนนับได้ 1,080 ก้าว แถมแคลอรีที่เผาผลาญก็ไม่เท่ากันอีก แบบนี้แขนข้างไหนกำลังโกงสถิติสุขภาพอยู่?

เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่านาฬิกาเรือนหนึ่งแอบใส่ตัวเลขเพิ่ม หรืออีกเรือนทำก้าวหายระหว่างทาง นาฬิกาไม่ได้เห็นเท้าของเราโดยตรง และไม่ได้รู้ทุกครั้งว่าเท้าซ้ายหรือเท้าขวาแตะพื้นเมื่อไร มันใช้เซนเซอร์ตรวจความเร่งและการหมุนของข้อมือ แล้วให้โปรแกรมค่อย ๆ เดารูปแบบการเคลื่อนไหวว่าเข้าข่ายการเดินหรือไม่

นาฬิกาไม่ได้เห็นก้าว แต่มองหารูปแบบที่คล้ายก้าว

ภายในนาฬิกามีเซนเซอร์วัดความเร่งและเซนเซอร์วัดการหมุน เมื่อเดินตามปกติ แขนจะขยับเป็นจังหวะซ้ำ ๆ การเคลื่อนไหวจะมีรูปแบบขึ้นลงและแกว่งไปข้างหน้าเป็นช่วง ๆ โปรแกรมจึงใช้สัญญาณเหล่านี้ประกอบกับข้อมูลส่วนตัว เช่น ส่วนสูง ความยาวก้าว อายุ และความเร็ว เพื่อประเมินจำนวนก้าว

เพราะฉะนั้น นาฬิกาจึงมีโอกาสนับสิ่งที่ไม่ใช่การเดินเป็นก้าวได้ เช่น การแกว่งแขนอยู่กับที่ การยกของขึ้นลง การเขย่ามือ การโบกมือ การตีกลอง หรือการสะบัดข้อมือขณะพูดคุย ขณะเดียวกัน ถ้าเดินโดยถือของหนัก กอดอก จับรถเข็น หรือเอามือล้วงกระเป๋า แขนแทบไม่แกว่ง นาฬิกาก็อาจจับก้าวได้น้อยกว่าความจริง

นี่เป็นเหตุผลที่นาฬิกาสองเรือนซึ่งอยู่บนร่างกายเดียวกันยังให้ตัวเลขไม่เหมือนกันได้ แต่ละเรือนมีเซนเซอร์คนละชุด ซอฟต์แวร์คนละแบบ และเกณฑ์ตัดสินคนละระดับ บางรุ่นไวต่อการเคลื่อนไหวเล็ก ๆ ส่วนบางรุ่นต้องเห็นจังหวะที่ชัดกว่านั้นจึงยอมเพิ่มจำนวนก้าว

แล้วข้อมือข้างถนัดเกี่ยวข้องตรงไหน?

ข้อมือข้างถนัดมักทำงานมากกว่าระหว่างวัน ทั้งหยิบโทรศัพท์ กดปุ่ม ถือถุง เปิดประตู ชี้ของ หรือใช้มือประกอบการพูด หากนาฬิกาเรือนนั้นจับความเคลื่อนไหวของมือเป็นหลัก ข้อมือข้างถนัดจึงมีโอกาสสร้างสัญญาณหลอกได้มากกว่า โดยเฉพาะช่วงที่เดินไปคุยไปหรือเดินเลือกของไปหยิบของไป

ผู้ผลิตบางรายจึงให้เลือกตั้งค่าว่าใส่นาฬิกาบนข้อมือข้างถนัดหรือข้างไม่ถนัด การตั้งค่านี้ไม่ได้มีไว้บอกตำแหน่งเพียงอย่างเดียว แต่ใช้ช่วยปรับความไวของการนับก้าวด้วย ตัวอย่างเช่น Fitbit ระบุว่าการตั้งเป็นข้อมือข้างถนัดจะลดความไวของระบบนับก้าวลง เพื่อช่วยลดการนับเกินจากการขยับมือในช่วงที่ลำตัวไม่ได้เคลื่อนที่

ถึงอย่างนั้น ข้อมือข้างถนัดไม่ได้เป็นผู้ร้ายตายตัว หากข้อมือข้างไม่ถนัดกำลังถือถุงของหนักหรือจับรถเข็นไว้ตลอดเวลา ข้างนั้นอาจแกว่งไม่พอจนบันทึกก้าวได้น้อย ส่วนข้างถนัดที่แกว่งตามธรรมชาติอาจให้ตัวเลขใกล้ความจริงกว่า สถานการณ์ในวันนั้นมีผลมากกว่าป้ายกำกับซ้ายหรือขวา

ถ้าเดินไปซื้อของ แขนไหนมีโอกาสทำตัวเลขเพี้ยน?

สมมติว่าเป็นคนถนัดขวาและเดินไปซื้อของโดยถือโทรศัพท์ไว้มือขวา มือขวาอาจขยับแตะหน้าจอหรือยกขึ้นดูรายการสินค้าเป็นระยะ นาฬิกาข้างขวาอาจเห็นการเคลื่อนไหวแปลก ๆ จนเผลอนับเกินได้ แต่ถ้าถือถุงของไว้มือขวาจนแขนห้อยนิ่ง ข้างขวาก็มีโอกาสนับได้น้อยลงแทน

ถ้าถือถุงไว้มือซ้าย ผลก็อาจกลับด้าน ถุงแกว่งตามจังหวะเดินจนเกิดสัญญาณคล้ายการแกว่งแขน นาฬิกาข้างซ้ายอาจบันทึกได้มากกว่าที่ควร หรือถ้าถุงหนักจนตรึงข้อมือไม่ให้ขยับ นาฬิกาข้างซ้ายอาจนับได้น้อยกว่าความจริง ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นได้โดยไม่เกี่ยวกับคุณภาพของร่างกายหรือจำนวนก้าวจริงที่เท้าเดิน

ยังมีรายละเอียดเล็ก ๆ เช่น การใส่นาฬิกาหลวมเกินไป ตำแหน่งหน้าปัดหันผิดทิศ การตั้งค่าข้อมือผิดข้าง ความยาวก้าวที่ระบบยังเรียนรู้ไม่ครบ และเฟิร์มแวร์ของแต่ละรุ่น ล้วนทำให้ผลต่างกันได้ นาฬิกา Garmin เองก็เตือนว่าการเคลื่อนไหวแขนที่ไม่สม่ำเสมออาจทำให้ระบบบันทึกก้าวเกิน และแนะนำให้ตั้งค่าข้อมือให้ตรงกับข้างที่สวมจริง

ตัวเลขแคลอรีที่ต่างกัน ไม่ได้แปลว่าแขนเผาผลาญไม่เท่ากัน

ส่วนแคลอรีเป็นจุดที่ทำให้คนเข้าใจผิดได้ง่ายที่สุด นาฬิกาไม่ได้คำนวณว่าแขนซ้ายเผาผลาญกี่แคลอรี แล้วค่อยคำนวณแขนขวาแยกอีกก้อนหนึ่ง ร่างกายเผาผลาญพลังงานเป็นภาพรวมทั้งระบบ ทั้งหัวใจ กล้ามเนื้อ ขา ลำตัว และแขน นาฬิกาเพียงใช้ข้อมูลที่ตัวเองรับได้ เช่น อัตราการเต้นหัวใจ การเคลื่อนไหว ระยะเวลา อายุ น้ำหนัก ส่วนสูง และรูปแบบกิจกรรม เพื่อประมาณพลังงานที่ใช้

เมื่อใส่นาฬิกาสองเรือน แต่ละเรือนจึงกำลังประเมินร่างกายคนเดียวกันจากข้อมูลคนละชุด ถ้าเรือนหนึ่งจับการเคลื่อนไหวได้มากกว่า หรืออ่านชีพจรได้ต่างกันเล็กน้อย ตัวเลขแคลอรีก็อาจขยับตามไปด้วย ไม่ได้หมายความว่าร่างกายเผาผลาญพลังงานสองก้อน และไม่ควรนำค่าแคลอรีจากทั้งสองเรือนมาบวกกัน

นาฬิกาบางรุ่นยังแยกแคลอรีพื้นฐานที่ร่างกายใช้แม้อยู่นิ่ง ออกจากแคลอรีที่เพิ่มขึ้นจากกิจกรรม จึงยิ่งทำให้ตัวเลขดูแตกต่างกันเมื่อเทียบข้ามยี่ห้อหรือข้ามระบบ การเดินระยะสั้น ๆ อาจได้ค่าประมาณไม่เท่ากัน แม้ความเหนื่อยและระยะทางจริงแทบเหมือนเดิม

จะทดลองดูได้อย่างไรว่าเรือนใดเพี้ยนมากกว่า?

เริ่มจากตั้งค่าข้อมือให้ถูกต้องทั้งสองเรือน รัดสายให้กระชับพอดี ไม่หลวมจนหน้าปัดโยกไปมา จากนั้นเดินบนทางเรียบเป็นระยะที่มีจุดเริ่มและจุดจบชัดเจน อาจใช้การนับด้วยก้าวจริงหรือเดินบนลู่วิ่งที่กำหนดระยะไว้ ระหว่างทดสอบควรปล่อยแขนแกว่งตามธรรมชาติ ไม่ถือโทรศัพท์ ไม่โบกมือ และไม่แวะหยิบของ

ทำซ้ำหลายรอบแล้วดูแนวโน้ม ไม่ควรตัดสินจากการเดินครั้งเดียว หากเรือนหนึ่งมากกว่าทุกครั้งทั้งตอนเดินปกติและตอนเดินแบบควบคุม อาจเป็นผลจากอัลกอริทึม ความไว หรือการตั้งค่าของเรือนนั้น แต่ถ้าความต่างเปลี่ยนไปตามสิ่งที่ถืออยู่ แปลว่าสภาพการแกว่งแขนมีอิทธิพลสูง

สำหรับ Apple Watch การเดินกลางแจ้งเพื่อปรับเทียบระบบช่วยให้นาฬิกาเรียนรู้ความยาวก้าวและปรับปรุงการประเมินระยะทาง เพซ และแคลอรีได้ ส่วนการใช้งานทั่วไปควรเลือกนาฬิกาเพียงเรือนเดียวเป็นอุปกรณ์หลัก สวมข้างเดิม ตั้งค่าข้อมือให้ตรง และดูแนวโน้มต่อเนื่องมากกว่าจ้องตัวเลขรายวันแบบละเอียดทุกก้าว

แล้วใครกำลังโกงสถิติ?

ตัวการไม่ใช่แขนซ้ายหรือแขนขวา แต่คือแขนข้างที่เคลื่อนไหวไม่เหมือนรูปแบบการเดินจริงในช่วงนั้น หากแขนข้างหนึ่งแกว่งแรงจากการถือโทรศัพท์ โบกมือ หรือสะบัดถุง นาฬิกาข้างนั้นอาจนับเกิน หากอีกข้างถูกตรึงด้วยของหนักหรือจับรถเข็น นาฬิกาข้างนั้นอาจนับขาด

ในคนถนัดขวา ข้อมือขวาจึงมีโอกาสนับเกินจากกิจกรรมจุกจิกมากกว่าในบางสถานการณ์ แต่ไม่ใช่กฎตายตัว ส่วนตัวเลขแคลอรีของทั้งสองเรือนก็เป็นเพียงค่าประมาณจากร่างกายเดียวกัน ไม่ใช่พลังงานของแขนแต่ละข้าง การเลือกเรือนที่เชื่อถือได้ควรดูความสม่ำเสมอเมื่อใช้งานจริง ตั้งค่าให้ถูก และใช้มันติดตามแนวโน้มของตัวเอง ไม่ใช่เอาตัวเลขจากนาฬิกาสองเรือนมาประกวดกันทุกครั้งที่ออกไปซื้อของ