ตำนานฮิสทีเรียกับเครื่องสั่นไฟฟ้าไม่ตรงกับหลักฐานทั้งหมด

เรื่องเล่าที่แพร่ไปทั่วอินเทอร์เน็ตบอกว่า ในยุโรปช่วงศตวรรษที่ 18–19 ผู้หญิงซึ่งมีอาการหงุดหงิด วิตกกังวล เป็นลม นอนไม่หลับ หรืออารมณ์แปรปรวน มักได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นฮิสทีเรีย จากนั้นแพทย์จะใช้การนวดบริเวณอวัยวะเพศเพื่อทำให้เกิดอาการที่ตำราเก่าเรียกว่า hysterical paroxysm เมื่อแพทย์ต้องทำหัตถการซ้ำหลายรายจนมือและข้อมือล้า จึงมีคนคิดค้นเครื่องสั่นไฟฟ้าขึ้นมาเป็นอุปกรณ์ประหยัดแรง ก่อนพัฒนาไปเป็นสินค้าสำหรับผู้ใหญ่ในเวลาต่อมา เรื่องเล่านี้มีทั้งหนังสือ ภาพยนตร์ และบทความยอดนิยมช่วยทำให้ดูเหมือนเป็นประวัติศาสตร์ที่ยืนยันแล้ว ทว่าหลักฐานที่นักประวัติศาสตร์ตรวจสอบกลับไม่แน่นหนาเช่นนั้น

ประเด็นแรกต้องแยกคำว่า hysteria ออกจากความหมายที่ใช้ในภาษาพูดทุกวันนี้ คำนี้มีรากมาจากคำกรีกที่เกี่ยวข้องกับมดลูก แพทย์โบราณบางสำนักเคยอธิบายอาการผิดปกติของผู้หญิงด้วยแนวคิดว่าอวัยวะภายในกำลังเคลื่อนที่หรือสร้างความปั่นป่วนให้ร่างกาย ต่อมาในยุโรปสมัยใหม่ ฮิสทีเรียกลายเป็นป้ายวินิจฉัยกว้างมาก ใช้ครอบคลุมอาการทางกายและอารมณ์หลายชนิด ตั้งแต่อาการชัก เป็นลม ปวดท้อง หายใจไม่สะดวก ไปจนถึงความเศร้า ความวิตกกังวล และพฤติกรรมที่สังคมสมัยนั้นมองว่าไม่เหมาะกับผู้หญิง

เมื่อเกณฑ์วินิจฉัยกว้างเกินไป คำเดียวจึงทำหน้าที่แทนโรคหลายกลุ่มในเวลาเดียวกัน ผู้หญิงที่มีโรคทางระบบประสาท ความเครียดจากชีวิตคู่ ความรุนแรงในครอบครัว อาการเจ็บป่วยที่แพทย์ยังหาสาเหตุไม่ได้ หรือเพียงแสดงความไม่พอใจต่อกรอบสังคม อาจเข้าไปอยู่ใต้ป้ายเดียวกัน การมองย้อนกลับด้วยคำศัพท์ทางการแพทย์ในปัจจุบันจึงทำได้จำกัด เพราะผู้ป่วยแต่ละรายอาจมีสาเหตุแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ฮิสทีเรียไม่ใช่ชื่อโรคที่ใช้วินิจฉัยในคลินิกสมัยใหม่แล้ว และวงการแพทย์ค่อยๆ แยกอาการเหล่านี้ออกเป็นภาวะทางจิตเวช ระบบประสาท และโรคทางกายที่มีรายละเอียดเฉพาะกว่าเดิม

ภาพจำเรื่องการนวดกระตุ้นจุดซ่อนเร้นเกิดจากการนำข้อความทางการแพทย์หลายยุคมาร้อยต่อกัน นักเขียนบางรายอ้างตำราโบราณที่พูดถึงการดูแลอวัยวะสืบพันธุ์ การกระตุ้นมดลูก หรือการช่วยเหลือผู้หญิงบางรายที่มีอาการผิดปกติ แล้วตีความว่าแพทย์ยุโรปมีวิธีทำให้ผู้ป่วยถึงจุดสุดยอดเพื่อรักษาฮิสทีเรียเป็นกิจวัตร หนังสือ The Technology of Orgasm ของ Rachel Maines ซึ่งเผยแพร่ช่วงปลายศตวรรษที่ 20 มีบทบาทมากในการทำให้แนวคิดนี้เข้าสู่สื่อกระแสหลัก หนังสือเสนอว่าการนวดด้วยมือใช้เวลานานและเครื่องสั่นช่วยลดภาระของแพทย์ จึงนำเสนอเครื่องสั่นในฐานะเทคโนโลยีที่สืบทอดจากการรักษาดังกล่าว

ปัญหาอยู่ตรงระดับของหลักฐาน นักประวัติศาสตร์ Hallie Lieberman และ Eric Schatzberg ตรวจแหล่งอ้างอิงหลักที่ Maines ใช้สนับสนุนข้อเสนอ พวกเขารายงานว่าไม่พบข้อความที่ยืนยันว่าแพทย์ใช้เครื่องสั่นไฟฟ้ากระตุ้นผู้ป่วยหญิงให้ถึงจุดสุดยอดเพื่อรักษาฮิสทีเรีย และไม่พบหลักฐานว่าการนวดอวัยวะเพศเป็นมาตรฐานการรักษาที่แพทย์ใช้กันทั่วไป การศึกษานี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าไม่เคยมีใครทำสิ่งดังกล่าวเลย แต่ชี้ว่าหลักฐานยังไม่พอสำหรับการเล่าเป็นกิจวัตรของวงการแพทย์ยุควิกตอเรีย

งานของ Helen King ก็ช่วยให้เห็นปัญหาจากอีกด้านหนึ่ง เมื่อพิจารณาตำรากรีกและโรมันที่มักถูกนำมาอ้างเป็นต้นทางของการรักษาด้วยการกระตุ้นทางเพศ King พบว่าข้อความเหล่านั้นมีบริบทซับซ้อนกว่าการสรุปสั้นๆ ในหนังสือยอดนิยม การกล่าวถึงการดูแลผู้หญิงบางรายไม่ได้แปลว่าแพทย์ทุกแห่งใช้วิธีเดียวกัน และไม่ได้แปลว่าการถึงจุดสุดยอดเป็นการรักษามาตรฐานที่สืบทอดต่อเนื่องมายาวนาน การแปลความจากข้อความเก่าโดยตัดบริบททางภาษาและวัฒนธรรมออกไป อาจทำให้เรื่องที่มีหลักฐานจำกัดกลายเป็นเรื่องเล่าที่ดูแน่นอน

ส่วนคำกล่าวว่าแพทย์จำนวนมากมือล้าจากการนวดผู้ป่วยก็ยังไม่มีหลักฐานรองรับตามภาพจำที่แพร่หลาย ตำราแพทย์ในศตวรรษที่ 18–19 มีการพูดถึงการนวดทั่วไป การบำบัดด้วยไฟฟ้า การประคบ การอาบน้ำ การพักผ่อน การควบคุมอาหาร และแนวทางทางนรีเวชหลายแบบ แต่เอกสารเหล่านี้ไม่ได้รวมเป็นหลักฐานเดียวกันว่าแพทย์ต้องทำการกระตุ้นอวัยวะเพศเพื่อให้เกิดอาการชักกระตุกเป็นกิจวัตร แพทย์บางคนอาจใช้วิธีเฉพาะราย หรือมีการปฏิบัติที่ไม่ปรากฏในเอกสาร แต่การคาดเดาเช่นนั้นต้องใช้ถ้อยคำระมัดระวัง ไม่ควรยกระดับเป็นข้อเท็จจริงทั่วไป

เมื่อย้อนดูเครื่องสั่นไฟฟ้ารุ่นแรก ชื่อของ Joseph Mortimer Granville มักปรากฏขึ้นในช่วงต้นทศวรรษ 1880 Granville เป็นแพทย์ชาวอังกฤษและพัฒนาเครื่องมือที่เรียกว่า percuteur หรือเครื่องเคาะสั่น สำหรับกระตุ้นเส้นประสาทและช่วยบรรเทาอาการปวดกล้ามเนื้อ เขาอธิบายการใช้งานในงานเขียนของตนเอง และย้ำว่าไม่ต้องการใช้วิธีดังกล่าวกับผู้หญิงที่มีอาการฮิสทีเรีย เพราะเกรงว่าความไม่แน่นอนของอาการจะทำให้แพทย์ตีความผลผิดพลาด คำยืนยันจากเจ้าของสิ่งประดิษฐ์จึงสวนทางกับบทภาพยนตร์ที่นำเสนอว่าเขาคิดเครื่องนี้ขึ้นมาเพราะต้องการลดความเหนื่อยล้าจากการรักษาผู้หญิง

เครื่องมือของ Granville ไม่ใช่ของเล่นทางเพศตั้งแต่แรก จุดประสงค์ตามเอกสารร่วมสมัยอยู่ในกลุ่มการนวดและการกระตุ้นร่างกายเพื่อบรรเทาอาการปวดหรือความผิดปกติของเส้นประสาท วงการแพทย์ในเวลานั้นสนใจแรงสั่นสะเทือนและไฟฟ้าในฐานะเทคโนโลยีใหม่ จึงมีเครื่องมือหลายชนิดสำหรับใช้กับกล้ามเนื้อ เส้นประสาท และอวัยวะส่วนต่างๆ เครื่องมือเหล่านี้มีรูปทรงและกลไกแตกต่างกัน ไม่ได้มีเครื่องเดียวที่ทำหน้าที่แทนการรักษาทุกแบบ

หลักฐานจาก Wellcome Collection ยังแสดงให้เห็นว่าเอกสารและเครื่องมือสมัยนั้นเชื่อมโยงกับ vibratory massage หรือการนวดด้วยแรงสั่นสะเทือนในวงกว้าง มีทั้งอุปกรณ์ทรงค้อน ลูกกลิ้ง แผ่นกด และเครื่องมือที่ใช้กับร่างกายภายนอก การมีเครื่องมือสำหรับนวดร่างกายไม่ได้ยืนยันว่ามีการนำอุปกรณ์ไปใช้กับอวัยวะเพศหญิงเพื่อรักษาฮิสทีเรีย การตีความต้องดูคู่มือการใช้งาน บันทึกแพทย์ โฆษณา สิทธิบัตร และบริบทของคลินิกแต่ละแห่งประกอบกัน

เส้นทางจากอุปกรณ์การแพทย์ไปสู่สินค้าสำหรับใช้ในบ้านมีหลักฐานชัดกว่าเรื่องการรักษาฮิสทีเรียด้วยเครื่องสั่น เมื่อเข้าสู่ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 บริษัทต่างๆ เริ่มทำตลาดเครื่องนวดไฟฟ้าสำหรับอาการปวดศีรษะ ความเหนื่อยล้า ปัญหาผิวพรรณ และอาการเมื่อยล้าตามส่วนต่างๆ ของร่างกาย โฆษณามักใช้ถ้อยคำกำกวม เน้นสุขภาพ ความงาม ความสดชื่น และความเป็นวิทยาศาสตร์ ทำให้เครื่องมือชนิดนี้เข้าถึงบ้านได้ง่ายโดยไม่ต้องประกาศความหมายทางเพศตรงๆ

การตลาดแบบกำกวมไม่ได้แปลว่าเครื่องมือทุกชิ้นมีเป้าหมายทางเพศตั้งแต่ต้น แต่สะท้อนว่าบริษัทพยายามวางสินค้าไว้ในพื้นที่ที่สังคมยอมรับได้ เครื่องนวดจึงเดินทางผ่านเส้นแบ่งระหว่างอุปกรณ์สุขภาพ เครื่องใช้ไฟฟ้า และสินค้าส่วนตัว เมื่อสื่อบันเทิงและภาพถ่ายเชิงอีโรติกเริ่มนำเสนอเครื่องสั่นในบริบททางเพศช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ความหมายของสินค้าก็เปลี่ยนไป การโฆษณาในนิตยสารกระแสหลักลดลง และเครื่องสั่นค่อยๆ หลุดจากภาพลักษณ์เครื่องมือสุขภาพที่ดูสุภาพเรียบร้อย

เรื่องนี้จึงควรเล่าเป็นประวัติศาสตร์ของการแพทย์ เพศ และการสร้างตำนานร่วมกัน ไม่ใช่เรื่องขำเกี่ยวกับแพทย์ที่ข้อมือพังจากการทำงาน หรือเรื่องวีรกรรมของนักประดิษฐ์ที่ช่วยผู้หญิงให้พ้นจากความทุกข์ทรมาน หลักฐานรองรับว่าเครื่องสั่นไฟฟ้ายุคแรกพัฒนาขึ้นในฐานะเครื่องมือสำหรับการนวดและการบำบัดร่างกาย ส่วนข้อเสนอว่าเครื่องสั่นเกิดขึ้นเพื่อประหยัดแรงจากการนวดอวัยวะเพศหญิงรักษาฮิสทีเรียยังเป็นข้อถกเถียง และนักวิจัยที่ตรวจเอกสารอย่างละเอียดไม่พบหลักฐานยืนยันการใช้งานตามภาพจำดังกล่าว

สิ่งที่น่าสนใจกว่าความหวือหวาของตำนาน คือวิธีที่สังคมจดจำประวัติศาสตร์ เมื่อเรื่องเล่ามีโครงสร้างชัด มีตัวละคร มีอุปกรณ์ลึกลับ และมีมุมประชดระบบชายเป็นใหญ่ เรื่องนั้นย่อมแพร่ได้ง่ายกว่าคำอธิบายที่เต็มไปด้วยเชิงอรรถและข้อจำกัด งานของนักประวัติศาสตร์จึงไม่ใช่การทำลายเรื่องสนุก แต่เป็นการแยกชั้นระหว่างสิ่งที่เอกสารยืนยัน สิ่งที่พออนุมานได้ และสิ่งที่สื่อรุ่นหลังเติมให้สมบูรณ์ การแยกสามระดับนี้ช่วยให้เข้าใจทั้งประวัติศาสตร์ฮิสทีเรียและกำเนิดเครื่องสั่นไฟฟ้าโดยไม่ต้องอาศัยตำนานที่ฟังดูดีแต่หลักฐานยังไปไม่ถึง