ทองคำ 2,300 ตันของรัสเซีย ไม่ได้สะสมไว้เล่น ๆ

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับ “ทองคำของรัสเซีย” ซึ่งมีประเด็นที่น่าสนใจมาก เพราะเบื้องหลังคลังทองคำขนาดมหาศาลของรัสเซีย ไม่ได้มีเพียงเรื่องของสงครามหรือการคว่ำบาตรในปี 2022 เท่านั้น แต่เป็นเรื่องราวที่ต้องย้อนกลับไปไกลกว่านั้นหลายสิบปี

หากมองอย่างผิวเผิน อาจคิดว่ารัสเซียเริ่มสะสมทองคำจำนวนมากเพราะต้องการเตรียมรับมือกับชาติตะวันตก แต่เมื่อย้อนดูข้อมูลทางประวัติศาสตร์ จะพบว่ารัสเซียเริ่มซื้อทองคำอย่างจริงจังตั้งแต่ก่อนเกิดความขัดแย้งกับยูเครนเสียอีก

และจุดเริ่มต้นที่สำคัญมากอยู่ที่ “บาดแผลทางเศรษฐกิจ” จากวิกฤตปี 1998

บทเรียนราคาแพงจากวันที่เงินรูเบิลแทบเอาตัวไม่รอด

วันที่ 17 สิงหาคม 1998 รัฐบาลรัสเซียประกาศมาตรการฉุกเฉิน ทั้งการปรับโครงสร้างหนี้รัฐบาลรูเบิล การขยายกรอบอัตราแลกเปลี่ยน และต่อมาปล่อยให้เงินรูเบิลลอยตัว วิกฤตครั้งนั้นส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อระบบธนาคาร การชำระเงิน และความเชื่อมั่นของประชาชน

ข้อมูลของกองทุนการเงินระหว่างประเทศ หรือ IMF ระบุว่า เงินเฟ้อของรัสเซียในปี 1998 สูงถึงประมาณ 84.5% เมื่อเทียบช่วงเดียวกันของปี และระบบธนาคารจำนวนมากได้รับผลกระทบอย่างหนักจากวิกฤตดังกล่าว

สำหรับคนรุ่นที่ผ่านเหตุการณ์เหล่านั้นมา ความทรงจำดังกล่าวคงไม่ใช่เพียงตัวเลขในรายงานเศรษฐกิจ แต่คือประสบการณ์ที่เงินออมและความมั่นคงทางการเงินสามารถถูกสั่นคลอนได้ภายในเวลาไม่นาน

นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญที่ต้องทำความเข้าใจว่า ทำไมรัฐบาลรัสเซียในเวลาต่อมาจึงให้ความสำคัญกับ “ทุนสำรอง” มากเป็นพิเศษ

จากน้ำมัน สู่กองทุนรักษาเสถียรภาพ

หลังวิกฤต รัสเซียเริ่มสร้างกันชนทางการคลังขึ้นมาอย่างจริงจัง

ในปี 2004 รัฐบาลจัดตั้ง Oil Stabilization Fund หรือกองทุนรักษาเสถียรภาพน้ำมัน เพื่อเก็บรายได้ส่วนเกินจากช่วงที่ราคาน้ำมันอยู่ในระดับสูง แทนที่จะนำเงินทั้งหมดไปใช้จ่ายในทันที

ข้อมูลของ IMF ระบุว่า ในเวลานั้นรายได้จากภาษีน้ำมันส่วนที่เกิดจากราคาน้ำมันสูงกว่าระดับอ้างอิงถูกนำเข้าสู่กองทุนดังกล่าว โดยระดับอ้างอิงถูกปรับขึ้นเป็น 27 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลในปี 2006

พูดง่าย ๆ คือ รัสเซียเริ่มเรียนรู้ว่า

วันที่ขายน้ำมันได้แพง ไม่ควรใช้เงินจนหมด เพราะวันที่ราคาน้ำมันตก ประเทศจะต้องมีเงินสำรองไว้รับแรงกระแทก

แนวคิดนี้ต่อมากลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมการบริหารทุนสำรองของรัสเซีย

แล้วทองคำเข้ามามีบทบาทได้อย่างไร?

จุดนี้น่าสนใจที่สุด

ข้อมูลของ World Gold Council ระบุว่า ธนาคารกลางรัสเซียสะสมทองคำมากกว่า 1,900 ตันในช่วงปี 2006-2020 และในช่วงต้นปี 2022 รัสเซียมีทองคำสำรองเกือบ 2,300 ตัน

นั่นหมายความว่า การสะสมทองคำจำนวนมหาศาลของรัสเซียไม่ได้เกิดขึ้นในช่วงไม่กี่เดือนก่อนสงครามยูเครน แต่เป็นนโยบายที่ดำเนินต่อเนื่องมาเป็นเวลานาน

ทองคำจึงค่อย ๆ เปลี่ยนสถานะจากสินทรัพย์สำรองธรรมดา กลายเป็นหนึ่งในเสาหลักของทุนสำรองระหว่างประเทศของรัสเซีย

และเหตุผลก็เข้าใจได้ไม่ยาก

เงินตราต่างประเทศสามารถถูกแช่แข็งได้

พันธบัตรต่างประเทศสามารถถูกคว่ำบาตรได้

บัญชีธนาคารสามารถถูกระงับได้

แต่ทองคำแท่งที่เก็บอยู่ภายในประเทศนั้นแตกต่างออกไป เพราะเป็นสินทรัพย์ทางกายภาพที่ไม่ได้อาศัยตัวกลางทางการเงินต่างชาติในการถือครอง

นี่คือเหตุผลที่ทองคำมีคุณค่ามากขึ้นในมุมมองของประเทศที่ต้องเผชิญความเสี่ยงด้านภูมิรัฐศาสตร์

ปี 2008 คืออีกหนึ่งบทเรียนสำคัญ

เมื่อเกิดวิกฤตการเงินโลกในปี 2008 รัสเซียก็ไม่ได้รอดพ้นจากแรงกระแทก

ราคาน้ำมันตกลงอย่างรุนแรง ขณะที่เงินทุนไหลออกจากประเทศเป็นจำนวนมาก IMF ระบุว่า เงินทุนไหลออกในไตรมาส 4 ของปี 2008 สูงถึงประมาณ 130,000 ล้านดอลลาร์ และเงินรูเบิลเผชิญแรงกดดันอย่างหนัก

เหตุการณ์นี้ทำให้เห็นชัดขึ้นว่า ต่อให้ประเทศมีรายได้จากทรัพยากรธรรมชาติมหาศาล ก็ยังสามารถถูกกระแทกจากตลาดการเงินโลกได้

และยิ่งเกิดวิกฤตหลายครั้ง แนวคิดเรื่องการกระจายความเสี่ยงของทุนสำรองก็ยิ่งมีน้ำหนักมากขึ้น

ปี 2014 เป็นต้นมา ทองคำยิ่งมีความหมายทางยุทธศาสตร์

หลังวิกฤตไครเมียในปี 2014 รัสเซียเผชิญมาตรการคว่ำบาตรจากชาติตะวันตก และความสัมพันธ์กับระบบการเงินตะวันตกก็เริ่มตึงเครียดขึ้นอย่างต่อเนื่อง

ในช่วงหลายปีต่อมา รัสเซียลดการพึ่งพาสินทรัพย์สกุลดอลลาร์บางประเภท และเพิ่มความสำคัญของทองคำ รวมถึงสินทรัพย์สกุลเงินอื่น

สิ่งที่เกิดขึ้นจึงอาจเรียกได้ว่าเป็นการสร้าง “เกราะป้องกันทางการเงิน” มากกว่าจะบอกว่าเป็นการเตรียมทองคำเพื่อทำสงครามโดยตรง

เพราะการสะสมทองคำเริ่มต้นมานานก่อนสงครามยูเครนปี 2022

วันที่โลกการเงินถูกตัดออกจากกัน ทองคำจึงยิ่งมีค่า

เมื่อเข้าสู่ปี 2022 เงินรูเบิลเผชิญแรงเทขายอย่างรุนแรงหลังรัสเซียเริ่มปฏิบัติการทางทหารในยูเครนและถูกชาติตะวันตกออกมาตรการคว่ำบาตรจำนวนมาก

ในวันที่ 28 มีนาคม 2022 ธนาคารกลางรัสเซียประกาศว่าจะรับซื้อทองคำจากสถาบันสินเชื่อในประเทศในราคาคงที่ 5,000 รูเบิลต่อกรัม จนถึงวันที่ 30 มิถุนายน 2022 โดยธนาคารกลางระบุว่าเป้าหมายสำคัญคือช่วยสร้างสมดุลระหว่างอุปสงค์และอุปทานในตลาดทองคำภายในประเทศ และช่วยให้ภาคเหมืองทองคำดำเนินงานได้อย่างต่อเนื่อง

ตรงนี้ต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้อง

มาตรการดังกล่าว ไม่ใช่การประกาศนำเงินรูเบิลกลับไปใช้ระบบมาตรฐานทองคำแบบในอดีต และไม่ได้หมายความว่าเงินรูเบิลทุกใบมีทองคำค้ำประกัน

แต่เป็นมาตรการที่ใช้ราคาทองคำเป็นหนึ่งในเครื่องมือเพื่อสร้างเสถียรภาพให้กับตลาดภายในประเทศในช่วงวิกฤต

ดังนั้น หากจะเรียกว่า “ทองคำค้ำเงินรูเบิล” ก็ควรใช้ในความหมายเชิงเปรียบเทียบมากกว่าความหมายทางกฎหมายหรือทางบัญชี

วันนี้รัสเซียมีทองคำมากแค่ไหน?

ตัวเลขปัจจุบันน่าสนใจมาก

ข้อมูลล่าสุดจากธนาคารกลางรัสเซีย ณ วันที่ 30 มิถุนายน 2026 ระบุว่า รัสเซียมีทุนสำรองระหว่างประเทศรวมประมาณ 720,447 ล้านดอลลาร์ โดยในจำนวนนี้เป็นทองคำประมาณ 298,991 ล้านดอลลาร์

คิดเป็นประมาณ 41.5% ของทุนสำรองระหว่างประเทศทั้งหมด

ดังนั้น ตัวเลขที่มักพูดกันว่า “ทองคำคิดเป็น 47% ของทุนสำรอง” ไม่ควรนำมาใช้เป็นตัวเลขปัจจุบัน เพราะสัดส่วนเปลี่ยนแปลงตามราคาทองคำและมูลค่าของทุนสำรองประเภทอื่น

ส่วนตัวเลขทองคำราว 2,300 ตันนั้นสอดคล้องกับข้อมูลช่วงต้นปี 2022 แต่หากพูดถึงสถานะปัจจุบัน ควรแยก “ปริมาณทองคำเป็นตัน” ออกจาก “มูลค่าทองคำในทุนสำรอง” เพราะมูลค่าเปลี่ยนแปลงตามราคาทองคำอย่างมาก

สิ่งที่น่าสนใจกว่าจำนวนตัน คือแนวคิดเบื้องหลัง

รัสเซียกำลังใช้ทองคำเป็นหนึ่งในเครื่องมือกระจายความเสี่ยง

ไม่ใช่เพราะทองคำสามารถแก้ปัญหาเศรษฐกิจได้ทุกอย่าง

แต่เพราะในโลกที่เงินทุน พันธบัตร และระบบชำระเงินสามารถถูกจำกัดจากมาตรการคว่ำบาตรได้ ทองคำที่ถืออยู่ภายในประเทศมีคุณสมบัติแตกต่างจากสินทรัพย์ทางการเงินที่ต้องพึ่งพาตัวกลางต่างประเทศ

อย่างไรก็ตาม ต้องไม่เข้าใจผิดว่าทองคำทำให้รัสเซีย “ปลอดภัยจากการคว่ำบาตร” ทั้งหมด เพราะทองคำเองก็มีข้อจำกัดในการนำไปใช้ชำระเงินระหว่างประเทศ และรัสเซียยังต้องพึ่งพารายได้จากการส่งออกพลังงาน การค้า และระบบการเงินรูปแบบอื่นอีกมาก

ทองคำจึงเป็น เกราะชั้นหนึ่ง ไม่ใช่เกราะทั้งหมด

จาก “สมอ” กลายเป็น “ปราการ”

หากมองย้อนกลับไปตั้งแต่ปี 1998 จะเห็นเส้นทางที่ค่อนข้างชัดเจน

วิกฤตค่าเงินทำให้รัสเซียตระหนักถึงความสำคัญของทุนสำรอง

รายได้จากน้ำมันถูกนำมาสะสมเป็นกองทุน

หลังจากนั้นทองคำถูกเพิ่มเข้ามาในฐานะสินทรัพย์สำรอง

วิกฤตปี 2008 ย้ำให้เห็นอันตรายของเงินทุนไหลออก

เหตุการณ์หลังปี 2014 ทำให้ความเสี่ยงจากการพึ่งพาระบบการเงินตะวันตกชัดเจนขึ้น

และเมื่อเกิดวิกฤตครั้งใหญ่ในปี 2022 ทองคำจำนวนมหาศาลที่สะสมมาตลอดหลายปีก็กลายเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของโครงสร้างทุนสำรองของประเทศ

จึงอาจกล่าวได้ว่า

รัสเซียไม่ได้สร้างกำแพงทองคำขึ้นในคืนเดียว แต่ค่อย ๆ ก่ออิฐทีละก้อนจากบทเรียนวิกฤตเศรษฐกิจตลอดหลายทศวรรษ

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า ประเด็นที่น่าสนใจที่สุดไม่ใช่คำถามว่า “รัสเซียมีทองคำมากแค่ไหน” แต่คือคำถามว่า เหตุใดรัสเซียจึงยอมถือทองคำในสัดส่วนสูงกว่าประเทศจำนวนมาก

คำตอบส่วนหนึ่งอาจอยู่ในความทรงจำจากวิกฤตปี 1998

สำหรับประเทศที่เคยเห็นเงินสำรองลดลง ค่าเงินพัง ระบบธนาคารสั่นคลอน และตลาดทุนปิดตัวลง การมีสินทรัพย์ที่ไม่ต้องพึ่งพาคำมั่นสัญญาของรัฐบาลต่างชาติหรือสถาบันการเงินต่างประเทศ ย่อมมีคุณค่าทางยุทธศาสตร์อย่างมาก

ทองคำจึงไม่ใช่ “ยาวิเศษ” ที่ทำให้เศรษฐกิจแข็งแกร่งโดยอัตโนมัติ

แต่สำหรับรัสเซีย ทองคำคือหนึ่งในบทเรียนที่ถูกหล่อหลอมจากประสบการณ์จริงว่า

เมื่อโลกการเงินเปิดกว้าง ทุกประเทศสามารถใช้เงินและตลาดต่างประเทศเป็นเครื่องมือได้ แต่เมื่อวันหนึ่งประตูเหล่านั้นถูกปิด สินทรัพย์ที่ยังอยู่ในมือของตัวเองจะมีค่าขึ้นมาทันที

และนี่อาจเป็นเหตุผลที่ว่า ทำไมรัสเซียจึงยอมใช้เวลานานนับสิบปีสะสมทองคำทีละแท่ง จนวันนี้ทองคำกลายเป็นหนึ่งในเสาหลักของทุนสำรองประเทศอย่างมีนัยสำคัญ

แหล่งที่มาของข้อมูล:

ธนาคารกลางรัสเซีย (Bank of Russia) — ข้อมูลทุนสำรองระหว่างประเทศและมูลค่าทองคำสำรองล่าสุด

ธนาคารกลางรัสเซีย — ประกาศรับซื้อทองคำในประเทศที่ราคา 5,000 รูเบิลต่อกรัมในปี 2022

กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) — ข้อมูลวิกฤตการเงินรัสเซียปี 1998 และผลกระทบต่อเงินรูเบิล ระบบธนาคาร และเงินเฟ้อ

กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) — ข้อมูลกองทุนรักษาเสถียรภาพน้ำมันของรัสเซียที่จัดตั้งขึ้นในปี 2004

กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) — ข้อมูลเงินทุนไหลออกและผลกระทบจากวิกฤตการเงินโลกปี 2008

World Gold Council — ข้อมูลการสะสมทองคำของธนาคารกลางรัสเซียตั้งแต่ปี 2006 และข้อมูลทุนสำรองทองคำของประเทศต่าง ๆ