"กลิ่นในอวกาศ" เป็นอย่างไร? นักบินอวกาศหลายคนเคยพูดเอาไว้

หลังนักบินอวกาศกลับเข้าประตูสถานีอวกาศจากภารกิจนอกสถานี สิ่งที่ติดกลับมาไม่ได้มีแค่ฝุ่นหรือรอยบนถุงมือ แต่ยังมีกลิ่นประหลาดติดอยู่กับชุดและอุปกรณ์ด้วย หลายคนบรรยายกลิ่นไปในทิศทางใกล้เคียงกันว่า คล้ายโลหะร้อนจัด ดินปืน ควันจากการเชื่อมโลหะ หรือเนื้อสเต๊กที่ไหม้บนกระทะ

เรื่องนี้อาจฟังเหมือนอวกาศมีอากาศและมีกลิ่นลอยอยู่รอบตัว แต่ระหว่างการเดินอวกาศ นักบินกำลังอยู่ในสุญญากาศแทบทั้งหมด จมูกจึงไม่มีอากาศให้พากลิ่นเข้าสู่ประสาทรับกลิ่นโดยตรง ชุดอวกาศต้องสร้างสภาพแวดล้อมเล็ก ๆ ให้ร่างกายหายใจได้ ขณะที่ด้านนอกไม่มีลม ไม่มีห้อง และไม่มีบรรยากาศแบบที่พบในโลก

จังหวะที่กลิ่นปรากฏขึ้นจริง ๆ เกิดหลังภารกิจจบลง เมื่อนักบินกลับเข้าสู่ห้องปรับความดันของสถานี อุปกรณ์และชั้นนอกของชุดเริ่มสัมผัสอากาศภายในอีกครั้ง กลิ่นจึงค่อย ๆ ระเหยออกมาในบริเวณที่มีอากาศ ไม่ใช่ตอนที่กำลังลอยอยู่ในสุญญากาศ

ภายนอกสถานีอวกาศเป็นพื้นที่ที่สภาพแวดล้อมรุนแรงมาก พื้นผิวของชุดต้องรับรังสีอัลตราไวโอเลต อนุภาคพลังงานสูง และอะตอมออกซิเจนที่มีความว่องไวทางเคมี โดยเฉพาะในวงโคจรระดับต่ำของโลก อะตอมออกซิเจนเหล่านี้มีพฤติกรรมต่างจากออกซิเจนในอากาศทั่วไป เพราะยังอยู่ในรูปอะตอมเดี่ยวและสามารถทำปฏิกิริยากับวัสดุหลายชนิดได้ง่าย

เมื่ออนุภาคเหล่านี้ชนกับพื้นผิวของชุดหรืออุปกรณ์ โมเลกุลบางส่วนบนพื้นผิวอาจเกิดการเปลี่ยนแปลง พันธะเคมีแตกตัว หรือเกิดสารประกอบใหม่ขนาดเล็ก สารบางชนิดเกาะอยู่บนวัสดุระหว่างการทำงานนอกสถานี พอกลับเข้าไปในห้องที่มีอากาศ สารเหล่านั้นจึงหลุดออกมาและเข้าสู่จมูกของนักบินเป็นกลิ่นชั่วคราว

นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่คำบรรยายเรื่องกลิ่นมีความคล้ายกับโลหะร้อนและควันจากการเผาไหม้ กลิ่นจากโลหะที่ผ่านความร้อนสูงมักเกี่ยวข้องกับโมเลกุลระเหยและสารประกอบจากพื้นผิว ส่วนกลิ่นคล้ายดินปืนหรือสเต๊กไหม้อาจเกิดจากสารอินทรีย์ที่ผ่านการเปลี่ยนแปลงด้วยรังสีและอนุภาคพลังงานสูง จึงมีแนวโน้มว่าไม่ใช่กลิ่นจากสารชนิดเดียว แต่เป็นผลรวมของสารหลายกลุ่ม

คำว่า “กลิ่นของอวกาศ” เป็นคำเรียกที่เข้าใจง่าย แต่ถ้าพูดให้แม่นยำ กลิ่นที่นักบินรับรู้คือกลิ่นของสารตกค้างและผลผลิตจากปฏิกิริยาเคมีบนชุดกับอุปกรณ์ หลังจากสิ่งเหล่านั้นกลับเข้ามาในห้องที่มีอากาศแล้ว ไม่ใช่การดมอวกาศโดยตรง และไม่ใช่กลิ่นที่ลอยอยู่ในสุญญากาศเหมือนกลิ่นอาหารในห้องครัว

รายละเอียดนี้ทำให้การกลับจากภารกิจนอกสถานีมีขั้นตอนเฉพาะ ชุดและอุปกรณ์ต้องผ่านการตรวจสอบ ทำความสะอาด และปรับสภาพก่อนนำกลับมาใช้งานตามปกติ นักบินต้องใช้เวลาในห้องปรับความดันเพื่อให้ร่างกายค่อย ๆ กลับสู่สภาพแวดล้อมภายในสถานี กลิ่นที่ติดมากับวัสดุจึงเป็นเพียงหนึ่งในสิ่งที่ทีมงานต้องสังเกตหลังเปิดประตูจากด้านนอก

กลิ่นยังอยู่ได้ไม่นาน เพราะอากาศภายในสถานีจะค่อย ๆ พาสารระเหยออกไป ระบบกรองอากาศช่วยลดอนุภาคและสารประกอบที่ลอยอยู่ ทำให้กลิ่นจางลงเมื่อเวลาผ่านไป นักบินแต่ละคนอาจรับรู้ความแรงและลักษณะของกลิ่นไม่เหมือนกัน ขึ้นอยู่กับชนิดของวัสดุ ระยะเวลาที่ทำงานนอกสถานี ตำแหน่งที่อุปกรณ์สัมผัสกับสภาพแวดล้อม และความไวของประสาทรับกลิ่น

บางครั้งเรื่องนี้ถูกเล่าควบคู่กับกลิ่นของดินปืนหรือสเต๊กไหม้ จนฟังเหมือนประสบการณ์ลึกลับจากอีกโลก แต่เบื้องหลังกลับเป็นเคมีที่เกิดขึ้นในระดับโมเลกุล วัสดุที่อยู่กลางรังสีและอนุภาคพลังงานสูงนานหลายชั่วโมง เมื่อนำกลับมาเจออากาศอีกครั้ง ก็สามารถปล่อยกลิ่นที่ไม่มีทางเกิดขึ้นในห้องธรรมดาบนโลก

อวกาศจึงไม่ได้มีกลิ่นแบบที่จมูกจะรับรู้ได้ระหว่างการลอยตัวอยู่ภายนอก สิ่งที่นักบินได้กลิ่นจริง ๆ คือร่องรอยของสภาพแวดล้อมอวกาศที่เดินทางกลับมากับชุดและอุปกรณ์ แล้วปรากฏตัวขึ้นในวินาทีที่สุญญากาศเงียบสนิทกลับมาเจอกับอากาศของสถานีอีกครั้ง