ลาปาซ เมืองหลวงบนฟ้าของโบลิเวีย ทำไมนักท่องเที่ยวจึงแพ้ความสูง

แค่ก้าวออกจากสนามบินในพื้นที่สูงกว่า 3,000 เมตร ร่างกายบางคนก็เริ่มส่งสัญญาณแปลกๆ ทั้งหายใจถี่ เหนื่อยง่าย ปวดศีรษะ หรือรู้สึกเหมือนเมาค้าง ทั้งที่ยังไม่ได้ทำกิจกรรมหนัก อาการเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากอากาศหนาวเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับความดันอากาศและปริมาณออกซิเจนที่ร่างกายรับเข้าไปได้จริง

เมืองที่มักได้รับคำตอบว่าเป็น เมืองหลวงซึ่งตั้งอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลที่สุดในโลก คือ ลาปาซ ประเทศโบลิเวีย โดยพื้นที่เมืองอยู่สูงประมาณ 3,600–3,650 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล ตัวเลขอาจต่างกันเล็กน้อยตามย่าน เพราะลาปาซสร้างตัวลดหลั่นอยู่ในแอ่งหุบเขาและมีพื้นที่ลาดชันหลายระดับ ภาพเมืองที่เหมือนซ้อนกันอยู่บนภูเขาจึงไม่ใช่แค่ความสวยงาม แต่เป็นลักษณะภูมิประเทศที่ทำให้การเดินทางทุกก้าวรู้สึกหนักกว่าปกติ

มีรายละเอียดทางการเมืองที่ควรรู้ประกอบกันด้วย โบลิเวียมีกรุงซูเกรเป็นเมืองหลวงตามรัฐธรรมนูญ ส่วนลาปาซเป็นที่ตั้งรัฐบาลและศูนย์กลางการบริหารประเทศ จึงมักใช้คำว่า เมืองหลวงฝ่ายบริหารที่สูงที่สุดในโลก หากถามตามเกร็ดภูมิศาสตร์ทั่วไป คำตอบคือ ลาปาซ แต่ถ้าใช้ความหมายของเมืองหลวงตามรัฐธรรมนูญ ต้องแยกซูเกรออกจากลาปาซให้ชัดเจน ความสูงของลาปาซยังทำให้เมืองเอลอัลโตซึ่งอยู่บนขอบแอ่งมีระดับสูงกว่า 4,000 เมตร และมักถูกพูดถึงร่วมกันอยู่เสมอ

เหตุผลที่นักท่องเที่ยวบางคนมีอาการแพ้ความสูง ไม่ใช่เพราะร่างกายแพ้อากาศแบบภูมิแพ้ แต่เพราะขึ้นไปอยู่ในพื้นที่ที่ความดันอากาศต่ำลง สัดส่วนออกซิเจนในอากาศยังคงใกล้เคียงเดิม ทว่าความดันที่ลดลงทำให้ออกซิเจนซึมเข้าสู่กระแสเลือดต่อหนึ่งลมหายใจได้น้อยลง ร่างกายจึงต้องเร่งการหายใจและการเต้นของหัวใจเพื่อชดเชย คนที่เพิ่งมาจากพื้นที่ระดับน้ำทะเลและเดินทางขึ้นอย่างรวดเร็วจะมีเวลาปรับตัวน้อยกว่าคนที่อาศัยอยู่บนที่สูงเป็นประจำ

อาการแพ้ความสูงระยะเริ่มต้น หรือโรคแพ้ความสูงเฉียบพลัน มักเริ่มภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังเดินทางถึงพื้นที่สูง อาการสำคัญคือปวดศีรษะ ร่วมกับคลื่นไส้ เบื่ออาหาร เวียนศีรษะ อ่อนเพลีย หรือหลับไม่สนิท ลักษณะคล้ายอาการเมาค้างจนทำให้บางคนเข้าใจผิดว่าเป็นเพราะนอนน้อยหรือเดินทางเหนื่อย อาการไม่ได้เกิดกับทุกคน และความฟิตทางร่างกายก็ไม่ได้รับประกันว่าจะไม่เกิด เพราะหัวใจของปัญหาอยู่ที่ความเร็วในการขึ้นที่สูงและความสามารถของแต่ละคนในการปรับตัว

ลาปาซทำให้นักท่องเที่ยวรู้สึกถึงความสูงได้ตั้งแต่เริ่มเดินทาง เพราะสนามบินนานาชาติเอลอัลโตตั้งอยู่บนที่ราบสูงกว่า 4,000 เมตร ก่อนจะเดินทางลงมายังย่านต่างๆ ของลาปาซที่อยู่ต่ำกว่านั้นเล็กน้อย การเดินขึ้นบันได ลากกระเป๋า หรือเร่งเดินบนถนนลาดชันจึงทำให้เหนื่อยเร็วกว่าที่คาด แม้ระยะทางจะไม่ไกล การพูดเร็ว ออกแรงมาก หรือดื่มแอลกอฮอล์ในช่วงแรกอาจทำให้ความรู้สึกไม่สบายชัดขึ้น จึงควรเผื่อเวลาให้ร่างกายค่อยๆ ปรับจังหวะ

แนวทางดูแลตัวเองที่สำคัญคือพักให้เพียงพอในช่วงแรก เลือกทำกิจกรรมเบาๆ ดื่มน้ำตามปกติโดยไม่ฝืนจนมากเกินไป และหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์หรือยาที่ทำให้ง่วงจนกว่าจะปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ การขึ้นที่สูงแบบค่อยเป็นค่อยไปช่วยลดความเสี่ยงได้มากกว่าการรีบเดินทางรวดเดียว ส่วนชาสมุนไพรหรือเครื่องดื่มท้องถิ่นอาจเป็นวัฒนธรรมที่พบเห็นในเมือง แต่ไม่ควรถือเป็นยารักษาโรคแพ้ความสูง หากมีโรคประจำตัว ตั้งครรภ์ หรือเคยมีอาการรุนแรง ควรขอคำแนะนำจากแพทย์ก่อนเดินทาง และไม่ควรซื้อยาป้องกันมากินเองโดยไม่ประเมินความเหมาะสม

อาการที่ต้องระวังคือปวดศีรษะรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ เดินเซ สับสน พูดไม่รู้เรื่อง ง่วงผิดปกติ หายใจไม่สะดวกแม้อยู่เฉยๆ ไอมาก แน่นหน้าอก หรือมีเสมหะเป็นฟอง อาการเหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับภาวะแทรกซ้อนรุนแรงของการอยู่บนที่สูง ไม่ควรรอดูอาการหรือฝืนเที่ยวต่อ แต่ควรหยุดขึ้นที่สูง รีบลงสู่ระดับต่ำกว่าเดิม และขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที

เสน่ห์ของลาปาซจึงอยู่ตรงความรู้สึกสองด้านพร้อมกัน ด้านหนึ่งคือเมืองที่มองเห็นยอดเขาอิลลิมานี รถกระเช้าลอยผ่านหุบเขา ตลาดมีสีสัน และวัฒนธรรมแอนดีสยังอยู่ในชีวิตประจำวัน อีกด้านคือเมืองที่เตือนให้ผู้มาเยือนเคารพภูมิประเทศตั้งแต่ลมหายใจแรก การไปเยือนลาปาซไม่จำเป็นต้องแข่งกับความสูง แค่ค่อยๆ เดิน พักเมื่อเหนื่อย และสังเกตสัญญาณจากร่างกาย ก็จะมีโอกาสสัมผัสเมืองบนฟ้าแห่งนี้ได้อย่างปลอดภัยและเต็มอิ่มกว่าเดิม