ทำไมยอดเขาชิมโบราโซจึงอยู่ไกลจากศูนย์กลางโลกกว่าเอเวอเรสต์ทั้งที่สูงน้อยกว่า

เวลาพูดถึงยอดเขาที่สูงที่สุดในโลก ชื่อของเอเวอเรสต์มักถูกนึกถึงก่อนเสมอ เพราะยอดเขาแห่งนี้สูงถึงประมาณ 8,848.86 เมตรเมื่อวัดจากระดับน้ำทะเล ตัวเลขนี้เป็นมาตรฐานที่ใช้กันทั่วไปในแผนที่ หนังสือเรียน และการจัดอันดับภูเขา จึงทำให้คำว่า “สูงที่สุด” ดูเหมือนมีคำตอบเดียว

แต่คำตอบจะเปลี่ยนทันทีเมื่อเปลี่ยนจุดเริ่มต้นของการวัด จากเดิมที่เริ่มจากระดับน้ำทะเล ลองลากเส้นตรงจากจุดศูนย์กลางของโลกขึ้นไปยังยอดเขาแต่ละแห่ง ระยะทางที่ได้จะทำให้ภูเขาอีกลูกหนึ่งแซงหน้าเอเวอเรสต์แบบคาดไม่ถึง

เอเวอเรสต์ยังคงเป็นยอดเขาที่สูงที่สุดของโลกเมื่อวัดจากระดับน้ำทะเล และความสูงนี้มีความสำคัญต่อการเดินทาง การปีนเขา และการศึกษาภูมิประเทศอย่างมาก ยอดเขาตั้งอยู่ในเทือกเขาหิมาลัย บริเวณพรมแดนระหว่างเนปาลกับจีน สภาพอากาศเบาบาง อุณหภูมิต่ำ และแรงลมรุนแรง ทำให้การขึ้นไปถึงยอดเป็นภารกิจที่ต้องอาศัยการเตรียมตัวอย่างหนัก

ภาพจำเกี่ยวกับเอเวอเรสต์จึงไม่ผิด เพียงแต่เป็นคำตอบของคำถามว่า “ยอดเขาใดอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลมากที่สุด” เท่านั้น เมื่อคำถามเปลี่ยนเป็น “จุดใดบนพื้นผิวโลกอยู่ไกลจากศูนย์กลางโลกมากที่สุด” เกณฑ์เดิมก็ไม่พอสำหรับตัดสิน

การวัดจากศูนย์กลางโลกฟังดูเหมือนเป็นเรื่องตรงไปตรงมา แค่หาจุดกลางแล้ววัดรัศมีไปถึงยอดเขา แต่สิ่งที่ทำให้ผลลัพธ์พลิกกลับคือพื้นผิวโลกไม่ได้อยู่ห่างจากศูนย์กลางเท่ากันทุกทิศทาง หากโลกเป็นลูกบอลกลมสมบูรณ์ ทุกจุดที่มีความสูงเท่ากันจากระดับน้ำทะเลก็คงมีระยะจากศูนย์กลางใกล้เคียงกันมาก

โลกจริงมีรูปร่างคล้ายทรงกลมที่ถูกกดให้แบนเล็กน้อยตรงขั้ว และป่องออกบริเวณเส้นศูนย์สูตร รูปร่างทางวิทยาศาสตร์เรียกว่าทรงรีแป้น การหมุนรอบตัวเองของโลกทำให้เกิดผลทางแรงหนีศูนย์กลาง ผลสะสมเป็นเวลายาวนานจนแนวเส้นศูนย์สูตรยื่นออกจากส่วนขั้วอย่างเห็นได้ชัดในระดับการวัดทางภูมิศาสตร์

รัศมีของโลกบริเวณเส้นศูนย์สูตรอยู่ที่ประมาณ 6,378 กิโลเมตร ส่วนรัศมีบริเวณขั้วโลกอยู่ที่ประมาณ 6,357 กิโลเมตร ต่างกันราว 21 กิโลเมตร ตัวเลขนี้ไม่ใช่ความนูนที่มองเห็นได้ด้วยตาเปล่า หากมองโลกจากระยะไกลก็ยังดูเกือบกลมสนิท แต่สำหรับการคำนวณตำแหน่งยอดเขา ความต่างเพียงไม่กี่กิโลเมตรมีผลมากพอจะเปลี่ยนเจ้าของสถิติ

ลองนึกถึงพื้นสนามแข่งที่โค้งนูนเล็กน้อย จุดซึ่งอยู่ใกล้เส้นรอบวงที่สุดย่อมเริ่มต้นไกลจากจุดศูนย์กลางกว่าจุดที่อยู่ค่อนไปทางด้านบน แม้ความสูงของวัตถุที่ตั้งอยู่บนพื้นจะน้อยกว่า การเปรียบเทียบยอดเขาก็ทำงานด้วยหลักเรขาคณิตแบบเดียวกัน

ภูเขาไฟชิมโบราโซในประเทศเอกวาดอร์ตั้งอยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตรมาก โดยยอดเขาอยู่ห่างจากเส้นศูนย์สูตรเพียงประมาณหนึ่งองศาครึ่งทางใต้ ตำแหน่งนี้ทำให้ฐานของภูเขาอยู่บนส่วนที่ป่องออกมากที่สุดของโลก ส่วนเอเวอเรสต์อยู่ทางเหนือประมาณ 28 องศา จึงไม่ได้รับประโยชน์จากส่วนโป่งของเส้นศูนย์สูตรในระดับเดียวกัน

แม้ชิมโบราโซจะสูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 6,268 เมตร ต่ำกว่าเอเวอเรสต์มากกว่า 2,500 เมตร แต่ตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ช่วยชดเชยความต่างนั้น เมื่อวัดเส้นตรงจากศูนย์กลางโลกขึ้นไป ยอดชิมโบราโซจึงยื่นออกไปไกลกว่า

ค่าประมาณที่ใช้เปรียบเทียบกันระบุว่า ยอดชิมโบราโซอยู่ห่างจากศูนย์กลางโลกราว 6,384.4 กิโลเมตร ขณะที่ยอดเอเวอเรสต์อยู่ห่างประมาณ 6,382.3 กิโลเมตร เท่ากับชิมโบราโซอยู่ไกลจากใจกลางโลกกว่า 2,000 เมตร แม้ระดับความสูงเหนือทะเลจะแพ้เอเวอเรสต์อย่างชัดเจน

ตัวเลขอาจแตกต่างเล็กน้อยตามแบบจำลองรูปร่างโลก ระบบพิกัด และค่าความสูงที่ใช้ในการคำนวณ แต่สาระสำคัญยังเหมือนเดิม นั่นคือยอดชิมโบราโซเป็นจุดบนพื้นผิวโลกที่อยู่ห่างจากศูนย์กลางโลกมากที่สุดตามการวัดที่ใช้กันในทางภูมิศาสตร์และดาราศาสตร์

เรื่องนี้ยังเตือนให้เห็นว่า คำว่า “สูงที่สุด” ต้องมีเกณฑ์กำกับเสมอ หากวัดจากระดับน้ำทะเล เอเวอเรสต์เป็นผู้ชนะ หากวัดจากฐานภูเขาที่อยู่ใต้ทะเล ภูเขาไฟเมานาเคอาในฮาวายจะมีความสูงจากฐานถึงยอดมากกว่า 10,000 เมตร และหากวัดจากศูนย์กลางโลก ชิมโบราโซจะขึ้นมาอยู่ในอันดับหนึ่ง

ทั้งสามคำตอบไม่ได้ขัดแย้งกัน เพราะกำลังตอบคนละคำถาม ระดับน้ำทะเลใช้เปรียบเทียบตำแหน่งบนพื้นผิวโลก ฐานถึงยอดใช้ดูความสูงของภูเขาทั้งมวล ส่วนศูนย์กลางโลกใช้ดูระยะทางตามรัศมีของดาวเคราะห์ การเลือกจุดอ้างอิงจึงสำคัญพอๆ กับตัวเลขที่อ่านได้จากเครื่องมือ

ยอดชิมโบราโซจึงไม่ได้ชนะเอเวอเรสต์ด้วยความสูงของหน้าผาหรือความยาวของเส้นทางปีนเขา แต่ชนะด้วยตำแหน่งที่ตั้งบนโลกซึ่งป่องออกบริเวณเส้นศูนย์สูตร หากยืนอยู่บนยอดแห่งนี้ จุดยืนจะอยู่ไกลจากใจกลางโลกมากกว่าจุดใดๆ บนพื้นผิวโลก และอยู่ใกล้ดวงดาวมากที่สุดตามความหมายทางเรขาคณิต

ความน่าสนใจอยู่ตรงที่รูปร่างของโลกซึ่งดูเหมือนกลมธรรมดาจากสายตาคนทั่วไป กลับซ่อนความแตกต่างระดับหลายกิโลเมตรเอาไว้ ความจริงเล็กๆ เรื่องนี้ทำให้คำถามเกี่ยวกับภูเขาสูงที่สุดมีคำตอบได้มากกว่าหนึ่งแบบ และทำให้ชื่อของภูเขาไฟในเอกวาดอร์โดดเด่นขึ้นมาในฐานะจุดที่ไกลจากศูนย์กลางโลกที่สุด ไม่ใช่เพราะสูงที่สุดจากทะเล แต่เพราะตั้งอยู่ถูกตำแหน่งที่สุดบนดาวเคราะห์ดวงนี้