มดทั้งโลกหนักเท่ามนุษย์จริงหรือ ตัวเลขธรรมชาติที่ชวนให้คิดใหม่

ลองจินตนาการถึงภาพแปลกประหลาดภาพหนึ่ง มดทุกตัวที่กำลังเดินอยู่ตามพื้นดิน ซ่อนอยู่ใต้ก้อนหิน อาศัยในป่า หรือทำรังอยู่ตามบ้าน ถูกนำมารวมกันบนตาชั่งขนาดยักษ์ อีกด้านหนึ่งเป็นมนุษย์ทุกคนบนโลก ตั้งแต่เด็กแรกเกิดไปจนถึงผู้สูงอายุ แล้วดูว่าน้ำหนักของสองฝั่งจะห่างกันแค่ไหน

ประโยคที่ว่า “มดทั้งโลกมีน้ำหนักใกล้เคียงกับมนุษย์ทั้งโลก” จึงกลายเป็นเรื่องเล่าทางวิทยาศาสตร์ที่ถูกพูดซ้ำอยู่บ่อยครั้ง ฟังดูเหลือเชื่อ เพราะมดหนึ่งตัวเบาจนแทบไม่รู้สึกเมื่ออยู่บนปลายนิ้ว แต่จำนวนของพวกมันกลับมากมายจนเปลี่ยนความหมายของคำว่า “ตัวเล็ก” ไปเลย

มดไม่ได้มีอยู่เฉพาะบริเวณที่มองเห็นง่ายตามทางเดินหรือขอบสนาม หลังผิวดินยังมีรังและอาณานิคมจำนวนมหาศาลกระจายอยู่ในป่า ทุ่งหญ้า พื้นที่เกษตร และเขตร้อน มดแต่ละชนิดมีขนาดแตกต่างกันมาก บางชนิดตัวเล็กจนต้องมองใกล้ๆ ขณะที่บางชนิดมีลำตัวใหญ่และแข็งแรงพอจะลากอาหารที่หนักกว่าตัวเองหลายเท่า

จุดที่ทำให้การประมาณจำนวนมดทั้งโลกยากมาก คือไม่มีทางเดินสำรวจให้ครบทุกตารางเมตร นักวิจัยจึงต้องรวบรวมผลการศึกษาจากหลายพื้นที่ แล้วนำข้อมูลเรื่องจำนวนมดต่อพื้นที่ ชนิดของถิ่นอาศัย และสภาพภูมิอากาศมาประกอบกัน วิธีนี้ไม่ได้ให้ตัวเลขที่นับได้แบบทีละตัว แต่ทำให้มองเห็นภาพรวมของสิ่งมีชีวิตที่กระจายอยู่แทบทุกทวีป

งานวิจัยขนาดใหญ่ที่เผยแพร่ในปี 2022 รวบรวมข้อมูลจากการศึกษาภาคสนาม 489 งาน ครอบคลุมทวีปและถิ่นอาศัยหลักหลายประเภท ผลการประเมินระบุว่า บนโลกอาจมีมดอยู่เกือบ 2 × 10^16 ตัว หรือประมาณ 20 quadrillion ตัว ตัวเลขนี้เขียนเป็นเลขเต็มได้ยาวจนแทบอ่านไม่จบ จึงอาจนึกภาพง่ายกว่าว่าเป็นจำนวนระดับ “สองหมื่นล้านล้านตัว”

เมื่อเปลี่ยนจากการนับจำนวนมาเป็นการดูมวล นักวิจัยประเมินว่ามดทั้งหมดมีมวลแห้งในรูปคาร์บอนราว 12 ล้านตัน คำว่า “มวลแห้งในรูปคาร์บอน” สำคัญมาก เพราะเป็นวิธีมาตรฐานที่นักวิทยาศาสตร์ใช้เปรียบเทียบมวลชีวภาพของสิ่งมีชีวิต โดยตัดความแตกต่างของปริมาณน้ำออกไปในระดับหนึ่ง

ส่วนมนุษย์ทั้งโลกมีมวลชีวภาพในหน่วยคาร์บอนประมาณ 60 ล้านตันจากการประเมินระดับโลกที่ใช้กันในงานศึกษามวลชีวภาพ ตัวเลขของมดจึงอยู่ที่ประมาณหนึ่งในห้าของมวลมนุษย์ ไม่ใช่การยืนยันว่ามดกับมนุษย์หนักเท่ากันแบบพอดี แต่ก็ยังเป็นสัดส่วนที่สูงอย่างน่าตกใจเมื่อคิดว่ามนุษย์มีร่างกายขนาดใหญ่กว่ามดแต่ละตัวมหาศาล

ตรงนี้ทำให้ต้องแยกความหมายของคำว่า “น้ำหนักใกล้เคียง” ออกจาก “น้ำหนักเท่ากัน” ให้ชัดเจน หากพูดแบบภาษาทั่วไป การเปรียบเทียบอาจใช้เพื่อสื่อว่ามดมีมวลรวมระดับเดียวกับสิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่มากอย่างมนุษย์ แต่ถ้าใช้ตัวเลขจากการศึกษาล่าสุด มดมีมวลคาร์บอนรวมประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์ของมนุษย์เท่านั้น

อีกเรื่องที่มักทำให้เกิดความสับสนคือคำว่า “นำมาวางบนตาชั่ง” การชั่งตัวมดสดๆ กับการเปรียบเทียบมวลคาร์บอนไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ร่างกายของมนุษย์มีน้ำเป็นสัดส่วนมาก เช่นเดียวกับสิ่งมีชีวิตชนิดอื่น แต่มดแต่ละชนิดมีขนาด องค์ประกอบของร่างกาย และปริมาณน้ำแตกต่างกัน การเปรียบเทียบแบบเปียกทั้งตัวจึงอาจให้ตัวเลขอีกชุดหนึ่ง และไม่ควรนำไปเทียบตรงๆ กับค่ามวลแห้งในงานวิจัย

ส่วนที่น่าทึ่งจริงๆ ไม่ได้อยู่ที่การตัดสินว่าฝั่งไหนหนักกว่า แต่อยู่ที่การที่สิ่งมีชีวิตตัวจิ๋วจำนวนมหาศาลสามารถสะสมมวลรวมจนกลายเป็นหนึ่งในกลุ่มสัตว์ที่มีมวลมากที่สุดบนบก งานวิจัยเดียวกันยังพบว่ามวลของมดมากกว่ามวลรวมของนกป่าและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมป่าทั้งหมดรวมกันด้วย

จำนวนมหาศาลนี้ยังสะท้อนบทบาทของมดในระบบนิเวศ มดช่วยพรวนและเคลื่อนย้ายดิน นำอินทรียวัตถุลงสู่ชั้นดิน กระจายเมล็ดพืช กำจัดซากบางส่วน และเป็นอาหารของสัตว์อีกหลายชนิด ในพื้นที่เขตร้อนและกึ่งเขตร้อนมักพบมดหนาแน่นเป็นพิเศษ แต่จำนวนไม่ได้กระจายเท่ากันทั่วโลก เพราะสภาพอากาศ พืชพรรณ ความชื้น และชนิดของดินมีผลต่อการดำรงชีวิตของพวกมัน

เมื่อมองจากพื้นดิน มดหนึ่งตัวดูเหมือนสิ่งมีชีวิตที่แทบไม่มีน้ำหนัก แต่ธรรมชาติไม่ได้วัดความสำคัญด้วยขนาดของแต่ละตัว จำนวนที่สะสมต่อเนื่องเป็นเวลานานทำให้มดกลายเป็นพลังงานและมวลชีวภาพก้อนใหญ่ที่แทรกอยู่ในห่วงโซ่อาหารทั่วโลก

ดังนั้น ประโยคที่ว่ามดทั้งโลกหนักใกล้เคียงกับมนุษย์จึงมีที่มาจากการเปรียบเทียบมวลชีวภาพระดับโลกและการประเมินรุ่นก่อน แต่ข้อมูลที่ละเอียดขึ้นในปัจจุบันทำให้ภาพชัดกว่าเดิมว่า มดทั้งหมดมีมวลคาร์บอนประมาณหนึ่งในห้าของมนุษย์ ไม่ได้เท่ากันเป๊ะๆ

ถึงจะไม่ใช่ตัวเลขแบบหนึ่งต่อหนึ่ง ความจริงก็ยังชวนตะลึงอยู่ดี มนุษย์ทุกคนบนโลกมีน้ำหนักรวมกันมหาศาลจากร่างกายขนาดใหญ่หลายพันล้านร่าง ขณะที่มดต้องอาศัยจำนวนระดับ 20 quadrillion ตัวจึงสะสมมวลขึ้นมาใกล้ระดับนั้นได้ เรื่องนี้จึงเป็นตัวอย่างดีว่า ในโลกธรรมชาติ “จำนวน” สามารถหักล้างความแตกต่างด้านขนาดได้อย่างน่าทึ่ง และสิ่งมีชีวิตที่ดูเล็กที่สุดเมื่อมองทีละตัว อาจมีบทบาทใหญ่โตเมื่อมองรวมกันทั้งโลก