เกาะที่ผู้คนพาศพกลับบ้าน พิธี Ma’nene ของชาวโทราจาในอินโดนีเซีย

บนเกาะสุลาเวสี ประเทศอินโดนีเซีย มีชุมชนหนึ่งที่มีมุมมองต่อความตายแตกต่างจากที่หลายคนคุ้นเคย นั่นคือ ชาวโทราจา (Toraja) ซึ่งอาศัยอยู่บริเวณพื้นที่สูงของจังหวัดสุลาเวสีใต้

หนึ่งในประเพณีที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ Ma’nene พิธีกรรมที่ครอบครัวจะนำร่างของบรรพบุรุษออกจากสุสาน นำมาทำความสะอาด เปลี่ยนเสื้อผ้า และดูแลร่างก่อนนำกลับไปเก็บไว้ตามเดิม พิธีนี้ยังมีการปฏิบัติในบางชุมชนของชาวโทราจาจนถึงปัจจุบัน

คำว่า Ma’nene มักถูกอธิบายว่าเกี่ยวข้องกับการดูแลหรือเปลี่ยนเสื้อผ้าให้บรรพบุรุษ และไม่ได้เป็นพิธีที่ชาวโทราจาทุกคนต้องทำพร้อมกันทั่วทั้งพื้นที่ แต่เป็นธรรมเนียมของ บางชุมชนและบางครอบครัว โดยช่วงเวลาที่จัดก็แตกต่างกันไป

แล้วทำไมต้องนำศพออกจากสุสาน?

สำหรับชาวโทราจา ความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัวไม่ได้จบลงทันทีเมื่อมีคนเสียชีวิต การดูแลบรรพบุรุษจึงเป็นวิธีแสดงความรัก ความเคารพ และการระลึกถึงคนในครอบครัวที่จากไป

ระหว่างพิธี ครอบครัวจะเปิดสุสานหรือ Patane ซึ่งเป็นสถานที่เก็บศพในรูปแบบที่พบได้ในวัฒนธรรมโทราจา จากนั้นนำร่างออกมา ทำความสะอาด เปลี่ยนเสื้อผ้า และบางพื้นที่อาจนำร่างออกมาตากแดดเพื่อช่วยให้ร่างแห้ง ก่อนจัดกลับเข้าไปในที่เก็บอีกครั้ง

บางครอบครัวนำอาหาร บุหรี่ หรือสิ่งของที่ผู้เสียชีวิตเคยชอบมาร่วมในพิธีด้วย สิ่งเหล่านี้สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคนเป็นกับบรรพบุรุษ มากกว่าจะเป็นการจัดพิธีเพื่อความน่ากลัว

แล้วเรื่อง “เต้นรำกับศพ” จริงหรือ?

นี่เป็นส่วนที่ต้องแยกให้ชัด เพราะชื่อเรื่องที่ว่า “ผู้คนเต้นรำกับศพ” ทำให้เข้าใจว่า Ma’nene เป็นเทศกาลที่ผู้คนออกมาเต้นรอบศพโดยตรง ซึ่งไม่ตรงกับลักษณะสำคัญของพิธี

Ma’nene เน้นการ เปิดสุสาน นำร่างบรรพบุรุษออกมาดูแล ทำความสะอาด และเปลี่ยนเสื้อผ้า ส่วนการร้องเพลง ดนตรี หรือการเต้นรำสามารถพบในพิธีกรรมของชาวโทราจา โดยเฉพาะในงานศพขนาดใหญ่ แต่ไม่ควรนำมารวมว่าเป็นกิจกรรมหลักของ Ma’nene โดยตรง

พิธีศพสำคัญอีกอย่างของชาวโทราจาคือ Rambu Solo’ ซึ่งเป็นพิธีส่งผู้เสียชีวิตและอาจจัดขึ้นอย่างใหญ่โต มีญาติและคนในชุมชนมาร่วมจำนวนมาก มีดนตรี การร้องเพลง การเต้นรำ และพิธีกรรมต่าง ๆ โดยงานอาจดำเนินไปหลายวันหรือยาวนานกว่านั้น

ความตายจึงไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว

วัฒนธรรมโทราจามีแนวคิดเกี่ยวกับความตายที่แตกต่างจากสังคมสมัยใหม่อยู่พอสมควร ในอดีตและในบางครอบครัว ผู้เสียชีวิตอาจถูกเก็บไว้ในบ้านเป็นเวลานานก่อนที่จะมีพิธีศพอย่างเป็นทางการ ครอบครัวอาจปฏิบัติต่อร่างผู้เสียชีวิตเสมือนยังเป็นสมาชิกที่อยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน ก่อนเข้าสู่พิธี Rambu Solo’

หลังจากนั้นจึงมีพิธีเกี่ยวกับบรรพบุรุษในโอกาสต่าง ๆ รวมถึง Ma’nene

จึงอาจพูดได้ว่า สำหรับชาวโทราจา ความตายไม่ได้หมายถึงการหายไปจากครอบครัวในทันที

แต่เป็นการเปลี่ยนสถานะของสมาชิกคนหนึ่งในครอบครัว

เรื่องเล่าของพิธีที่สืบต่อกันมา

ชาวโทราจามีความเชื่อดั้งเดิมที่เรียกว่า Aluk Todolo ซึ่งมีบทบาทต่อแนวคิดเรื่องชีวิต ความตาย บรรพบุรุษ และพิธีกรรมต่าง ๆ แม้ปัจจุบันชาวโทราจาจำนวนมากนับถือศาสนาคริสต์แล้ว แต่พิธีกรรมและขนบธรรมเนียมดั้งเดิมบางส่วนยังคงอยู่ และมีการปรับเปลี่ยนไปตามกาลเวลา

มีเรื่องเล่าพื้นบ้านเกี่ยวกับที่มาของ Ma’nene ว่าชายชื่อ Pong Rumasek เคยพบศพคนเสียชีวิตอยู่ในสภาพน่าสงสาร จึงช่วยดูแลและจัดการศพให้เหมาะสม หลังจากนั้นชีวิตของเขาดีขึ้นและเกิดความเชื่อว่าการดูแลผู้ตายจะนำสิ่งดี ๆ กลับมาสู่ครอบครัว อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ควรเข้าใจในฐานะ ตำนานหรือเรื่องเล่าที่สืบทอดกันมา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ได้รับการพิสูจน์แล้ว

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของ Ma’nene จึงไม่ใช่ความแปลกของการนำศพออกมาจากสุสาน แต่คือแนวคิดเบื้องหลัง

ในสายตาของคนนอก การเปิดหลุมศพแล้วนำร่างบรรพบุรุษออกมาอาจดูน่ากลัว

แต่สำหรับครอบครัวที่ประกอบพิธี การทำความสะอาด เปลี่ยนเสื้อผ้า และใช้เวลาอยู่กับผู้เสียชีวิต เป็นวิธีหนึ่งในการ แสดงความเคารพและรักษาความสัมพันธ์ระหว่างคนรุ่นปัจจุบันกับบรรพบุรุษ

เพราะสำหรับพวกเขา คนที่จากไปอาจไม่ได้หายไปจากครอบครัวอย่างสมบูรณ์

ร่างกายอาจถูกเก็บไว้ในสุสาน แต่ชื่อ เรื่องราว และความสัมพันธ์ยังคงอยู่กับคนที่มีชีวิต

และทุกครั้งที่ถึงเวลาของ Ma’nene ครอบครัวก็จะเปิดประตูสุสานอีกครั้ง เพื่อบอกกับคนที่จากไปว่า

“ยังจำได้ว่ายังเป็นคนในครอบครัวของเรา”