วัดพระธาตุ เมืองนครศรี

วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร พระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร ตั้งอยู่กลางใจเมืองนครศรีธรรมราช ในอดีตเป็นสันทรายเรียกว่า “หาดทรายแก้ว” ปัจจุบันอยู่ในเทศบาลนครศรีธรรมราชคือตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช วัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร เดิมเรียกว่า “วัดพระบรมธาตุ” หรือ "วัดพระธาตุ" ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น "วัดพระมหาธาตุ" ตามประกาศของแผนกสังฆการี กระทรวงธรรมาการ เรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ ๓๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๕๘ แม้เปลี่ยนชื่อมานานร่วมร้อยปี แต่ประชาชนส่วนใหญ่ยังคงเรียก "วัดพระบรมธาตุ" หรือ "วัดพระธาตุ" ตามเจดีย์ซึ่งบรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้ที่ฐานพระธาตุเจดีย์ ที่ตั้งวัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร ตั้งอยู่ภายในเขตกำแพงเมืองโบราณค่อนมาทางทิศใต้ มีเนื้อที่ ๒๕ ไร่ ๒ งาน มีถนนราชดำเนินตัดผ่านหน้าวัดเข้าใจว่าเดิมคงเป็นถนนในสมัยโบราณเช่นกัน สำหรับประวัติการสร้างวัดซึ่งปรากฎอยู่ในหลักฐานที่เป็นตำนานที่เรียบเรียงขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยา ได้แก่ตำนานพระบรมธาตุนครศรีธรรมราชและตำนานเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งทั้งสองเรื่องนี้มีเนื้อหาคล้ายกับคัมภีร์ทาฐาวังสะของลังกา ซึ่งผู้แต่งได้ผูกเรื่องราวของพระบรมธาตุไว้กับตำนานของพระทันตธาตุ (พระเขี้ยวแก้ว) ซึ่งสอดคล้องกันว่าวัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๘๕๔ โดยพระนางเหมชาลาและเจ้าชายทนทกุมารและบาคู (นักบวช) ชาวลังกา เป็นผู้นำเสด็จพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐาน ณ หาดทรายแก้ว และสร้างเจดีย์องค์เล็ก ๆ เพื่อบรรจุไว้ ต่อมาปี พ.ศ. ๑๗๑๙ พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ได้ทำการสร้างเมืองนครศรีธรรมราชขึ้น พร้อมการบูรณะองค์เจดีย์ขึ้นมาใหม่เป็นทรงศาญจิ และในต่อมาในสมัยพระเจ้าจันทรภาณุศรีธรรมาโศกราช

กษัตริย์พระองค์ที่ ๒ ได้นิมนต์พระภิกษุจากลังกา มาตั้งคณะสงฆ์และบูรณะพระบรมธาตุเจดีย์ให้เป็นไปตามแบบสถาปัตยกรรมทรงลังกา อันเป็นแบบที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน คือเป็นทรงระฆังคว่ำหรือโอคว่ำ โดยมีปล้องไฉน (ฉัตรวลี) ๕๒ ปล้อง รอบพระบรมธาตุเจดีย์มีเจดีย์องค์เล็ก ๑๕๘ องค์ พระบรมธาตุเจดีย์สูงจากฐานถึงยอด ๓๗ วา ๒ ศอก ยอดสุดของปล้องไฉน (ฉัตรวลี) หุ้มด้วยทองคำเหลืองอร่าม สูง ๖ วา (๒ เมตร) ๑ ศอก (๐.๕๐ เมตร) แผ่เป็นแผ่นหนาเท่าใบลานห่อหุ้มไว้น้ำหนัก ๑๔๑.๙๘๗ กิโลกรัม (หรือ ๙,๓๔๑.๓๑ บาททอง หรือ ๑๑๔.๒ ชั่ง) วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร มีโบราณสถานที่สำคัญ ๆ อื่น ๆ อาทิ พระวิหารหลวงหรือพระอุโบสถ ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยา วิหารสามจอมมีพระพุทธรูป “พระจ้าศรีธรรมโศกราช” ทรงเครื่องอย่างกษัตริย์ วิหารพระมหาภิเนษกรมณ์ (พระทรงม้า) ทางขึ้นไปบนลานประทักษิณ วิหารทับเกษตร วิหารเขียน และวิหารโพธิ์ลังกา ซึ่งเป็นที่จัดและแสดงโบราณวัตถุ วัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร แต่เดิมในสมัยโบราณเป็นศาสนสถานกลางของเมือง และถือว่าเป็นเขตพุทธาวาสจะไม่มีพระสงฆ์จำพรรษา แต่ได้กำหนดให้พระสงฆ์ที่จำพรรษาในวัดต่าง ๆ ที่รายล้อม ทำหน้าที่ดูแลพระบรมธาตุเจดีย์ ต่อมาเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองของคณะสงฆ์ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งคณะสงฆ์ขึ้นดูแลมีตำแหน่งเป็นพระครูโดยมีพระครูเหมเจติยานุรักษ์เป็นหัวหน้า และมีผู้ช่วยอีก ๔ รูปคือพระครูกาเดิม พระครูการาม พระครูกาแก้ว และพระครูกาชาด มีหน้าที่ดูแลพระธาตุเจดีย์ร่วมกัน เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๕๘ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ทรงโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร อุปราชปักษ์ใต้ ได้นิมนต์พระสงฆ์จากวัดเพชรจริกมาจำพรรษาและพระราชนามชื่อวัดใหม่ว่า "วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร" เมื่อวันที่ ๓๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๕๘ ต่อมากรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมาวัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหารหรือวัดพระบรมธาตุได้มีการบูรณะ

ปฏิสังขรณ์ตลอดถึงการสร้างโบราณสถาน โบราณวัตถุ ขึ้นอีกมากมายหลายอย่าง ซึ่งลำดับกาลแห่งการสร้างและบูรณะวัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร