ใช้ถนนหมู่บ้านเกิน 10 ปีไม่ได้ทำให้เป็นทางสาธารณะทันที

คำตอบสั้นที่สุดคือ การใช้ถนนในหมู่บ้านต่อเนื่องเกิน 10 ปี ไม่ได้ทำให้ถนนเอกชนเปลี่ยนสถานะเป็น “ทางสาธารณะ” อัตโนมัติเมื่อครบวันสุดท้ายของปีที่สิบ เพราะทางสาธารณะกับทางภาระจำยอมเป็นสิทธิคนละแบบ และต้องดูข้อเท็จจริงคนละชุด

ทางสาธารณะมีลักษณะสำคัญตรงที่ประชาชนทั่วไปมีสิทธิใช้ร่วมกัน ไม่ได้จำกัดเฉพาะเจ้าของบ้านบางหลัง การที่เจ้าของที่ดินอุทิศถนนให้สาธารณชนอาจเกิดจากการแสดงเจตนาชัดเจน หรือศาลอาจพิจารณาพฤติการณ์แล้วเห็นว่าเป็นการอุทิศโดยปริยายก็ได้ เช่น เปิดให้บุคคลทั่วไปสัญจรเป็นเวลานาน ไม่มีการหวงห้ามหรือสงวนสิทธิ หน่วยงานท้องถิ่นเข้าดูแลซ่อมแซม และพฤติการณ์โดยรวมแสดงว่าเจ้าของยอมให้ใช้ในฐานะทางของประชาชน

แต่คำว่า “นาน” ไม่ได้แปลว่ามีกฎตายตัวว่า 10 ปีแล้วกลายเป็นทางสาธารณะทันที มีแนวคำพิพากษาที่ประชาชนใช้ทางมานานแต่ศาลยังไม่ถือว่าเป็นทางสาธารณะ เพราะข้อเท็จจริงแสดงเพียงการใช้โดยอาศัยความเอื้อเฟื้อหรือถือวิสาสะ และพิสูจน์ไม่ได้ว่าเจ้าของตั้งใจอุทิศให้ประชาชนทั่วไปใช้ ดังนั้นจำนวนปีเป็นหลักฐานส่วนหนึ่ง ไม่ใช่เครื่องเปลี่ยนสถานะที่ดินอัตโนมัติ

ภาระจำยอมต่างออกไป ภาระจำยอมเป็นสิทธิของที่ดินแปลงหนึ่งเหนือที่ดินอีกแปลงหนึ่ง ตัวอย่างที่เห็นภาพง่ายคือ บ้านแปลง ก. ต้องผ่านถนนซึ่งอยู่ในที่ดินแปลง ข. เพื่อออกสู่ถนนใหญ่ สิทธิผ่านทางนั้นอาจผูกติดกับบ้านแปลง ก. แม้ต่อมาเจ้าของบ้านเปลี่ยนคน สิทธิก็ยังติดตามที่ดินไป ไม่ใช่สิทธิส่วนตัวของเจ้าของบ้านคนเดิม

ภาระจำยอมอาจได้มาโดยอายุความ หากมีการใช้สิทธิเหนือที่ดินของผู้อื่นโดยสงบ เปิดเผย ต่อเนื่อง และมีลักษณะใช้ในฐานะที่ตนมีสิทธิเป็นเวลาไม่น้อยกว่า 10 ปี หลักเรื่องอายุความของภาระจำยอมอาศัยประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1401 ประกอบหลักอายุความได้สิทธิในอสังหาริมทรัพย์ แต่รายละเอียดเล็ก ๆ มีผลมาก หากใช้ทางเพราะเจ้าของอนุญาตเป็นครั้งคราว ขออนุญาตทุกครั้ง หรือข้อเท็จจริงชี้ว่าเจ้าของเพียงเอื้อเฟื้อให้ผ่าน การอ้างว่าใช้ครบ 10 ปีจึงไม่รับประกันว่าจะได้ภาระจำยอม

ประเด็นของ “ถนนหมู่บ้านจัดสรร” ยังมีชั้นกฎหมายอีกชั้นหนึ่งที่สำคัญมาก ก่อนเริ่มนับว่าใช้มากี่ปี ต้องตรวจเสียก่อนว่าถนนนั้นอยู่ในแผนผังโครงการจัดสรรที่ได้รับอนุญาตหรือไม่ พระราชบัญญัติการจัดสรรที่ดินกำหนดให้สาธารณูปโภคที่ผู้จัดสรรจัดทำตามแผนผังและโครงการ เช่น ถนน สวน และสนามเด็กเล่น ตกอยู่ในภาระจำยอมเพื่อประโยชน์แก่ที่ดินจัดสรรตามมาตรา 43

ตรงนี