ดาวพฤหัสบดีคือดาวเคราะห์ที่ใหญ่ที่สุดในระบบสุริยะ

ดาวเคราะห์ยักษ์แห่งระบบสุริยะ

ถ้าถามว่าดาวเคราะห์ดวงไหนมีขนาดใหญ่ที่สุดในระบบสุริยะ คำตอบคือ ดาวพฤหัสบดี ดาวเคราะห์ลำดับที่ 5 เมื่อเรียงจากดวงอาทิตย์ และมีขนาดทิ้งห่างดาวเคราะห์ดวงอื่นอย่างชัดเจน

ใหญ่แค่ไหนถึงได้ครองอันดับหนึ่ง

ดาวพฤหัสบดีมีเส้นผ่านศูนย์กลางบริเวณเส้นศูนย์สูตรประมาณ 142,984 กิโลเมตร เทียบกับโลกที่มีเส้นผ่านศูนย์กลางบริเวณเส้นศูนย์สูตรประมาณ 12,756 กิโลเมตร จึงกว้างกว่าโลกราว 11 เท่า

แต่ตัวเลขที่ทำให้เห็นภาพกว่าเดิมคือปริมาตร ภายในปริมาตรเท่าดาวพฤหัสบดีสามารถใส่โลกได้ประมาณ 1,300 ดวง หากเปรียบเทียบตามปริมาตร ไม่ได้หมายความว่าสามารถนำโลกจริงๆ ไปเรียงแน่นภายในโดยไม่มีช่องว่าง

จุดที่น่าสนใจคือ ความใหญ่ไม่ได้แปลว่าจะมีมวลมากกว่าโลก 1,300 เท่า

ดาวพฤหัสบดีมีมวลประมาณ 318 เท่าของโลก สาเหตุที่ตัวเลขมวลกับปริมาตรต่างกันมาก เพราะองค์ประกอบหลักของดาวพฤหัสบดีเป็นไฮโดรเจนและฮีเลียม ขณะที่โลกประกอบด้วยหินและโลหะจำนวนมาก จึงมีความหนาแน่นเฉลี่ยสูงกว่า

ดาวพฤหัสบดีไม่มีพื้นแข็งแบบโลก

ภาพดาวพฤหัสบดีที่เห็นเป็นแถบสีสวยงามนั้นไม่ใช่พื้นดิน แต่เป็นชั้นบรรยากาศและกลุ่มเมฆขนาดมหึมา ดาวพฤหัสบดีจัดอยู่ในกลุ่ม ดาวเคราะห์แก๊สยักษ์ เช่นเดียวกับดาวเสาร์

องค์ประกอบส่วนใหญ่คือไฮโดรเจน รองลงมาคือฮีเลียม เมื่อเคลื่อนลึกลงไป ความดันและอุณหภูมิจะสูงขึ้นเรื่อยๆ สภาพของสสารจึงเปลี่ยนไปอย่างมาก ไม่มีเส้นแบ่งง่ายๆ แบบเดินผ่านอากาศแล้วเหยียบพื้นดินเหมือนบนโลก

ใหญ่ที่สุด แต่ไม่ใช่ดาวที่มีวงแหวนเด่นที่สุด

หลายครั้งภาพจำของดาวเคราะห์ขนาดใหญ่จะไปอยู่ที่ดาวเสาร์ เพราะวงแหวนกว้างและสังเกตเห็นง่าย ความจริงดาวเสาร์มีขนาดเป็นอันดับ 2 รองจากดาวพฤหัสบดี และดาวพฤหัสบดีก็มีระบบวงแหวนเช่นกัน เพียงแต่วงแหวนค่อนข้างจางและประกอบด้วยฝุ่นเป็นหลัก จึงไม่โดดเด่นแบบวงแหวนของดาวเสาร์

จุดแดงใหญ่คือพายุ ไม่ใช่พื้นผิว

เอกลักษณ์สำคัญอีกอย่างคือ จุดแดงใหญ่ หรือ Great Red Spot ซึ่งเป็นระบบพายุขนาดมหึมาในบรรยากาศของดาวพฤหัสบดี พายุนี้ได้รับการสังเกตมาเป็นเวลานานหลายศตวรรษ แม้ขนาดและรูปร่างจะเปลี่ยนแปลงตามเวลา

ตรงนี้ช่วยให้เข้าใจธรรมชาติของดาวพฤหัสบดีได้ดี เพราะสิ่งที่กล้องโทรทรรศน์มองเห็นส่วนใหญ่คือปรากฏการณ์ในบรรยากาศ ไม่ใช่ทวีป มหาสมุทร หรือพื้นแข็งแบบที่คุ้นเคยบนโลก

อันดับขนาดของดาวเคราะห์ทั้ง 8 ดวง

หากเรียงตามเส้นผ่านศูนย์กลางโดยประมาณจากใหญ่ไปเล็ก จะได้ดังนี้

• ดาวพฤหัสบดี — ใหญ่ที่สุด

• ดาวเสาร์ — อันดับ 2

• ดาวยูเรนัส — อันดับ 3 ตามเส้นผ่านศูนย์กลาง

• ดาวเนปจูน — อันดับ 4

• โลก — อันดับ 5

• ดาวศุกร์ — อันดับ 6

• ดาวอังคาร — อันดับ 7

• ดาวพุธ — เล็กที่สุดในบรรดาดาวเคราะห์ทั้ง 8 ดวง

มีรายละเอียดชวนจำตรงดาวยูเรนัสกับดาวเนปจูน ดาวยูเรนัสมีเส้นผ่านศูนย์กลางใหญ่กว่าเล็กน้อย แต่ดาวเนปจูนกลับมีมวลมากกว่า เพราะมีความหนาแน่นเฉลี่ยสูงกว่า จึงเป็นตัวอย่างชัดเจนว่า ขนาดกับมวลไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

อีกตัวเลขที่สะท้อนความยิ่งใหญ่ของดาวพฤหัสบดีคือมวลของมันมากกว่ามวลรวมของดาวเคราะห์ดวงอื่นทั้งหมดในระบบสุริยะรวมกัน แต่ถึงจะใหญ่ระดับนี้ ดาวพฤหัสบดีก็ยังเล็กมากเมื่อเทียบกับดวงอาทิตย์ ซึ่งมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.39 ล้านกิโลเมตร

ดังนั้น หากโจทย์ถามสั้นๆ ว่า ดาวเคราะห์ดวงใดใหญ่ที่สุดในระบบสุริยะ ให้จำชื่อดาวพฤหัสบดีไว้ได้เลย ส่วนถ้าถามว่าวัตถุใดใหญ่ที่สุดในระบบสุริยะ คำตอบจะเปลี่ยนเป็นดวงอาทิตย์ เพราะดวงอาทิตย์เป็นดาวฤกษ์ ไม่ใช่ดาวเคราะห์