งานฝีมือรุ่นปู่ที่วันนี้หาดูยาก จากของใช้ธรรมดาสู่ภูมิปัญญาที่กำลังเลือนหาย

เมื่อก่อนของใช้หลายอย่างในบ้านไม่ได้เดินเข้าไปซื้อจากร้านแล้วหยิบกลับออกมาเหมือนทุกวันนี้

ภาชนะ เครื่องประดับ เครื่องมือการเกษตร ของตกแต่งบ้าน หรือแม้แต่ของที่ใช้ในงานประเพณี ล้วนมีคนทำขึ้นมาด้วยมือ และบางชิ้นต้องอาศัยทักษะที่เรียนรู้กันจากรุ่นสู่รุ่น

น่าสนใจตรงที่ งานเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียง “ของเก่า” แต่เป็นหลักฐานว่าคนรุ่นก่อนรู้จักวัสดุรอบตัวและพัฒนาวิธีทำของให้เหมาะกับชีวิตอย่างไร

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมจัดงานเหล่านี้ไว้ในกลุ่ม “งานช่างฝีมือดั้งเดิม” ซึ่งเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของไทย และมีตั้งแต่งานผ้า เครื่องจักสาน เครื่องรัก เครื่องปั้นดินเผา เครื่องโลหะ เครื่องไม้ เครื่องหนัง ไปจนถึงงานศิลปกรรมพื้นบ้าน

1. งานตอกกระดาษ งานละเอียดที่ต้องใช้ทั้งมือและสมาธิ

หนึ่งในงานที่คนทั่วไปอาจไม่ได้เห็นบ่อยคือ งานช่างตอกกระดาษ โดยเฉพาะในภาคเหนือ

ช่างจะใช้สิ่วตอกลงบนกระดาษที่ซ้อนกันหลายชั้น เพื่อให้เมื่อคลี่ออกมาเกิดเป็นลวดลายต่อเนื่อง งานลักษณะนี้ต้องควบคุมแรงมือและตำแหน่งของสิ่วอย่างแม่นยำ เพราะพลาดเพียงจุดเดียวก็อาจทำให้ลายเสียทั้งชิ้น

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมเคยเผยแพร่เรื่องช่างตอกกระดาษแห่งล้านนา โดยระบุว่างานดังกล่าวเกี่ยวข้องกับการทำโคมและตุง รวมถึงงานประดับในพิธีกรรมและงานประเพณีบางประเภท

ที่น่าสนใจคือ สิ่วของช่างไม่ได้มีเพียงแบบเดียว แต่มีหลายรูปทรงและหน้าที่ ซึ่งสะท้อนว่าทักษะของช่างไม่ได้อยู่แค่ “ทำเป็น” แต่อยู่ที่การรู้ว่าจะใช้เครื่องมือชนิดไหนกับลวดลายแบบใด

2. ช่างแทงหยวก ศิลปะจากวัสดุที่อยู่ใกล้ตัว

อีกงานที่น่าทึ่งคือ การแทงหยวก

หยวกกล้วยซึ่งคนทั่วไปมองว่าเป็นวัสดุธรรมดา สามารถนำมาตัด เจาะ และแกะให้กลายเป็นลวดลายประดับในงานพิธีต่างๆ ได้

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมยก “ช่างแทงหยวก” เป็นหนึ่งในสกุลช่างสำคัญของเมืองเพชรบุรี ร่วมกับงานช่างแขนงอื่น เช่น ช่างทอง ช่างตอกกระดาษ ช่างเขียนลายโบราณ และช่างจำหลักหนังใหญ่

งานชนิดนี้จึงทำให้เห็นว่า ความเก่งของช่างรุ่นก่อน ไม่ได้อยู่ที่การใช้วัสดุราคาแพง แต่อยู่ที่การมองเห็นคุณค่าของวัสดุธรรมดา

3. เครื่องจักสาน งานที่เคยอยู่แทบทุกบ้าน

ถ้าพูดถึงงานฝีมือรุ่นปู่ เครื่องจักสานน่าจะเป็นสิ่งที่หลายคนเคยเห็นมากที่สุด

ไม้ไผ่ หวาย หรือวัสดุจากธรรมชาติถูกนำมาสานเป็นภาชนะ เครื่องมือ และของใช้ในชีวิตประจำวัน

ความน่าสนใจอยู่ที่ลวดลายและรูปแบบไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด เพราะแต่ละพื้นที่มีวัสดุ สภาพแวดล้อม และวิถีชีวิตแตกต่างกัน

ในบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม มีทั้ง เครื่องจักสานย่านลิเภา เครื่องจักสานไม้ไผ่เชียงใหม่ และจักสานไม้ไผ่บ้านกลางแดด เป็นต้น

ทุกวันนี้เครื่องจักสานยังมีผู้ทำอยู่ แต่บทบาทในชีวิตประจำวันลดลงมากเมื่อเทียบกับช่วงที่ของใช้พลาสติกและสินค้าผลิตจำนวนมากเข้ามาแทนที่

4. เครื่องปั้นดินเผา จากดินธรรมดาสู่ของใช้ประจำบ้าน

ก่อนภาชนะราคาถูกจะผลิตออกมาเป็นจำนวนมาก เครื่องปั้นดินเผาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของคนไทย

ดินถูกขึ้นรูป เผา และตกแต่งจนกลายเป็นภาชนะที่ใช้จริง

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมมีการบันทึก เครื่องปั้นดินเผาเวียงกาหลง และเครื่องปั้นดินเผาบ้านมอญไว้ในฐานะงานช่างฝีมือดั้งเดิมระดับพื้นที่ด้วย

สิ่งที่น่าคิดคือ เมื่อภาชนะสมัยใหม่ผลิตได้เร็วและราคาถูกกว่า งานปั้นมือจึงไม่ได้หายไปทันที แต่ค่อยๆ เปลี่ยนสถานะจาก “ของใช้ทั่วไป” มาเป็น งานฝีมือและมรดกทางวัฒนธรรม

5. ขันลงหินและงานโลหะที่ต้องอาศัยแรงช่าง

งานโลหะโบราณบางประเภทแทบไม่มีโอกาสได้เห็นในชีวิตประจำวันแล้ว

หนึ่งในตัวอย่างคือ ขันลงหินบ้านบุ ซึ่งกรมส่งเสริมวัฒนธรรมบันทึกไว้ในบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม

นอกจากนั้นยังมีงานอย่างเครื่องเงินไทย เครื่องถม และงานโลหะพื้นบ้านอีกหลายชนิดที่ต้องอาศัยความรู้เฉพาะทาง

บัญชีของกรมส่งเสริมวัฒนธรรมแสดงให้เห็นว่างานเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงของตกแต่ง แต่ถูกจัดอยู่ในกลุ่ม “งานช่างฝีมือดั้งเดิม” อย่างชัดเจน

6. ช่างทำเกวียน งานไม้ที่ครั้งหนึ่งเคยสำคัญกับชีวิตคน

ถ้าเด็กสมัยนี้เห็นเกวียนไม้ อาจมองว่าเป็นของตกแต่งหรือของโบราณ แต่ในอดีตเกวียนคือเครื่องมือสำคัญของชาวนา

กรณีจังหวัดเพชรบุรีน่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะกรมส่งเสริมวัฒนธรรมเคยบันทึกว่างานทำเกวียนเป็นทั้งภูมิปัญญาและงานช่างฝีมือดั้งเดิม และช่างต้องรู้จักเลือกไม้แต่ละท่อนให้เหมาะกับส่วนประกอบที่มีรูปทรงแตกต่างกัน

ข้อมูลดังกล่าวยังสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีได้ชัดเจน เมื่อเครื่องจักรและรถไถเข้ามาทดแทนแรงงานวัวและเกวียน บทบาทของเกวียนในภาคเกษตรจึงลดลง

แต่ไม่ได้หมายความว่าความรู้ของช่างหายไปทั้งหมด ปัจจุบันยังมีการอนุรักษ์เกวียนและงานที่เกี่ยวข้องผ่านกิจกรรมทางวัฒนธรรมในพื้นที่

งานฝีมือเหล่านี้ไม่ได้ “หายไป” ทั้งหมด

คำว่า “หาดูยาก” อาจเหมาะกว่าคำว่า “สูญหาย”

เพราะหลายงานยังมีคนทำ ยังมีชุมชนอนุรักษ์ และยังมีหน่วยงานพยายามถ่ายทอดความรู้ให้คนรุ่นใหม่

ตัวอย่างหนึ่งคือพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านจ่าทวี จังหวัดพิษณุโลก ซึ่งรวบรวมเครื่องมือเครื่องใช้มากกว่า 10,000 ชิ้น รวมถึงเครื่องมือช่าง เครื่องมือเกษตร เครื่องจักสาน เครื่องเขิน เครื่องเงิน และเครื่องสังคโลก เพื่อให้คนรุ่นหลังได้เห็นวิถีชีวิตและงานฝีมือในอดีต

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมเองก็ยังมีการขึ้นบัญชีงานช่างฝีมือดั้งเดิมที่ต้องได้รับการส่งเสริมและรักษาอย่างต่อเนื่อง ตัวอย่างในปี 2567 ได้แก่ ผ้าเกาะโส้ เสื่อกกจันทบูร และผ้าหม้อห้อม

นี่อาจเป็นเหตุผลว่าทำไมงานฝีมือของคนรุ่นปู่จึงน่าสนใจมากกว่าการเป็นของเก่า

เพราะในของหนึ่งชิ้นมีทั้งความรู้เรื่องวัสดุ วิธีทำ ความเชื่อ และวิถีชีวิตของคนในยุคนั้นซ่อนอยู่

บางอย่างอาจไม่กลับมาเป็นของใช้ประจำบ้านอีกแล้ว แต่ถ้าเรายังเห็นช่างทำมัน ยังมีคนเรียนรู้ และยังมีคนบันทึกเรื่องราวเอาไว้ งานฝีมือเหล่านี้ก็ไม่ได้หายไปไหน

เพียงแต่จากสิ่งที่เคยอยู่รอบตัวเรา อาจกำลังกลายเป็น สิ่งที่ต้องตั้งใจออกไปหา จึงจะได้เห็นอีกครั้ง