ทำไมผีเสื้อใช้เท้าชิมรสก่อนตัดสินใจว่าจะกินหรือวางไข่ตรงไหน

สำหรับผีเสื้อ การชิมอาหารเริ่มขึ้นตั้งแต่วินาทีที่เท้าแตะพื้น

ภาพที่เห็นจนชินคือผีเสื้อบินลงเกาะดอกไม้ แล้วค่อยคลี่งวงยาวออกมาดูดน้ำหวาน หลายครั้งจึงดูเหมือนว่าปากน่าจะเป็นอวัยวะสำคัญที่สุดในการตรวจว่าอะไรน่ากิน แต่ก่อนงวงจะได้ทำงาน ผีเสื้อจำนวนมากได้รับข้อมูลทางเคมีจากพื้นผิวที่ยืนอยู่เรียบร้อยแล้ว เพราะบริเวณขาของมันมี ตัวรับสารเคมีที่ทำหน้าที่เกี่ยวข้องกับการรับรส อยู่ด้วย

เท้าไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนลิ้นทุกอย่าง แต่ช่วยตรวจสารเคมีได้

ตามส่วนปลายของขา โดยเฉพาะบริเวณทาร์ซัสของผีเสื้อหลายชนิด มีโครงสร้างรับความรู้สึกขนาดเล็กที่เรียกว่า sensilla ภายในเชื่อมโยงกับเซลล์ประสาทรับสารเคมี เมื่อขาสัมผัสพื้นผิว สารบางชนิดบนดอกไม้ ใบไม้ หรือวัสดุที่เกาะสามารถกระตุ้นตัวรับเหล่านี้ได้ สมองจึงได้รับข้อมูลว่าพื้นผิวนั้นมีสารประเภทใดอยู่บ้าง

พูดให้ง่ายที่สุดคือ ผีเสื้อสามารถตรวจรสของสิ่งที่ยืนอยู่ได้โดยไม่จำเป็นต้องเอาเข้าปากก่อน

ตรงนี้มีประโยชน์มาก เพราะอาหารหลักของผีเสื้อตัวเต็มวัยจำนวนมากอยู่ในรูปของเหลว เช่น น้ำหวานจากดอกไม้ งวงจึงเหมาะกับการดูดของเหลวมากกว่าการกัดชิมใบไม้แบบสัตว์ที่มีปากสำหรับเคี้ยว การวางตัวรับสารเคมีไว้ตรงขาจึงเปิดทางให้ตรวจสอบพื้นที่ก่อน แล้วค่อยตัดสินใจว่าจะคลี่งวงลงไปกินหรือไม่

ความสามารถนี้สำคัญกว่าการหาอาหารเสียอีก

สำหรับผีเสื้อตัวเมีย การเลือกต้นไม้สำหรับวางไข่เป็นเรื่องที่มีเดิมพันสูง ไข่ฟักออกมาเป็นหนอน และหนอนผีเสื้อแต่ละชนิดไม่ได้กินพืชได้ทุกอย่าง หลายชนิดพึ่งพาพืชเจ้าบ้านเพียงไม่กี่ชนิด หากวางไข่ผิดต้น ตัวอ่อนที่เกิดมาอาจหาอาหารที่เหมาะสมไม่ได้

จึงพบพฤติกรรมที่น่าสนใจมาก ผีเสื้อตัวเมียบางชนิดจะเกาะบนใบไม้แล้ว แตะหรือเคาะพื้นผิวด้วยขา การสัมผัสช่วยให้สารจากใบเข้าถึงตัวรับเคมีได้ดีขึ้น จากนั้นระบบประสาทจึงประมวลข้อมูลว่าสารเคมีที่ตรวจพบตรงกับพืชเจ้าบ้านที่เหมาะสมหรือไม่

สำหรับผีเสื้อบางชนิด การเลือกใบหนึ่งใบอาจหมายถึงการเลือกอาหารหลายมื้อแรกให้ลูกตั้งแต่ยังไม่ฟัก

นี่ทำให้คำว่า “ชิมด้วยเท้า” มีความหมายมากกว่าลูกเล่นแปลกๆ ของธรรมชาติ เพราะมันเชื่อมโยงโดยตรงกับการอยู่รอดและการสืบพันธุ์

แล้วปากของผีเสื้อไม่มีประสาทรับรสเลยหรือ

มี ตัวรับสารเคมีของผีเสื้อไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะเท้า และตำแหน่งของตัวรับแตกต่างกันไปตามชนิด สามารถพบอวัยวะรับเคมีบริเวณส่วนปาก หนวด หรือส่วนอื่นของร่างกายได้ด้วย ดังนั้นประโยคที่ว่า “ผีเสื้อไม่มีลิ้นจึงต้องใช้เท้าแทน” จึงง่ายเกินความจริง

ภาพที่แม่นกว่าคือ ผีเสื้อมีระบบตรวจสารเคมีกระจายอยู่หลายตำแหน่ง แต่ตัวรับบริเวณขามีความสำคัญเป็นพิเศษ เพราะขาคือส่วนที่แตะพื้นผิวก่อน เมื่อบินลงบนดอกไม้หรือใบไม้ การเอาเซ็นเซอร์ไว้ตรงจุดสัมผัสแรกจึงช่วยให้ได้ข้อมูลอย่างรวดเร็ว

• ขาแตะพื้นผิว และตรวจสารเคมีบางชนิด

• ระบบประสาทรับข้อมูล เพื่อประเมินสิ่งที่กำลังเกาะ

• ถ้าเป็นแหล่งอาหาร จึงอาจตามด้วยการคลี่งวงเพื่อดูดของเหลว

• ถ้าเป็นผีเสื้อตัวเมียที่กำลังหาที่วางไข่ ข้อมูลทางเคมีช่วยประกอบการเลือกพืชเจ้าบ้าน

ลองมองในมุมของวิวัฒนาการแล้วจะเห็นความลงตัว หากต้องบินไปตรวจใบไม้ทีละใบ การต้องกัดหรือกินทุกใบเพื่อรู้ว่าเหมาะหรือไม่ย่อมสิ้นเปลือง การตรวจสารเคมีทันทีที่ลงเกาะช่วยคัดกรองตัวเลือกได้ตั้งแต่ขั้นแรก

เท้าของผีเสื้อจึงไม่ได้มีไว้เพียงรับน้ำหนัก แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบสำรวจโลก สิ่งที่สายตามนุษย์เห็นเป็นเพียงการเกาะดอกไม้ธรรมดา สำหรับผีเสื้ออาจเป็นช่วงเวลาที่ประสาทสัมผัสกำลังอ่านข้อมูลทางเคมีจากพื้นผิวอย่างละเอียด และบางครั้งข้อมูลไม่กี่วินาทีนั้นก็ตัดสินทั้งมื้ออาหารและอนาคตของลูกที่จะเกิดตามมา