7 จังหวัดที่บ้านยังคงสภาพเรือนไทยโบราณเอาไว้มากที่สุด

บ้านไม้ยกพื้นสูง หลังคาทรงจั่ว หน้าต่างบานเฟี้ยม ระเบียงยาว และเรือนเรียงตัวตามแม่น้ำหรือคลอง คือภาพประเทศไทยในอดีตที่ทุกวันนี้หาได้ยากขึ้นเรื่อย ๆ

ก่อนดูรายชื่อ ต้องแยกให้ชัดว่า ปัจจุบัน ยังไม่มีฐานข้อมูลระดับประเทศที่นับจำนวน “เรือนไทยโบราณที่เหลืออยู่” ครบทุกจังหวัดด้วยเกณฑ์เดียวกัน รายชื่อนี้จึงไม่ใช่อันดับทางราชการ แต่เป็น 7 จังหวัดที่มีชุมชนเก่า บ้านไม้ และสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นเหลือให้เห็นเด่นชัดจากข้อมูลแหล่งอนุรักษ์และการท่องเที่ยว

 

✦ 1. สมุทรสงคราม  เมืองคลองที่บ้านไม้เก่ายังติดอยู่กับชีวิตประจำวัน

หากอยากเห็นภาพเรือนไทยริมน้ำที่ไม่ได้ตั้งอยู่เฉพาะในพิพิธภัณฑ์ สมุทรสงคราม เป็นจังหวัดที่เด่นมาก

อัมพวา บางคนที ท่าคา และบางน้อยยังรักษาภาพชุมชนที่เติบโตตามคลองเอาไว้ บ้านไม้จำนวนหนึ่งหันหน้าหาน้ำ เพราะในอดีตคลองเปรียบเสมือนถนนสายหลักของชุมชน

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่า ตลาดน้ำอัมพวาอยู่คู่กับวิถีชุมชนมากกว่าร้อยปี ขณะที่ตลาดน้ำบางน้อยยังสามารถเดินเลียบคลองชมบ้านไม้เก่าแก่และร้านค้าดั้งเดิมที่เรียงตัวริมน้ำได้ 

อีกแห่งที่เห็นรูปแบบเรือนไทยชัดมากคือ อุทยานพระบรมราชานุสรณ์ รัชกาลที่ 2 ซึ่งมีหมู่เรือนไทยแบบภาคกลางอยู่ท่ามกลางสวน ทำให้จังหวัดเล็ก ๆ แห่งนี้ยังรักษาภาพ “บ้านกับคลอง” ไว้ได้เด่นกว่าหลายพื้นที่

 

✦ 2. พระนครศรีอยุธยา  เมืองเก่าที่ไม่ได้มีแค่วัด แต่ยังมีเรือนไม้ริมน้ำ

คนส่วนใหญ่นึกถึงอยุธยาแล้วเห็นพระปรางค์กับเจดีย์ก่อน แต่รอบเกาะเมืองและอำเภอรอบนอกยังมี บ้านไม้ยกใต้ถุนและเรือนริมน้ำ กระจายอยู่ตามเจ้าพระยา ป่าสัก และคลองสายเก่า

รูปแบบบ้านเหล่านี้สัมพันธ์กับชีวิตของคนภาคกลางมาแต่เดิม พื้นเรือนยกสูงช่วยรับมือกับน้ำหลาก ขณะที่ชานและระเบียงเปิดรับลมในสภาพอากาศร้อน

บางแห่งอย่างเรือนไทยริมคลองในอำเภอบางไทรยังรักษาทรงจั่ว เสาเรือน และระเบียงริมน้ำไว้ชัดเจน

อยุธยาจึงมีเสน่ห์ตรงที่ เมื่อออกจากโบราณสถานแล้วขับเลียบแม่น้ำ เราอาจเห็นบ้านที่สะท้อนวิถีคนสมัยก่อนอยู่ร่วมกับบ้านสมัยใหม่ในชุมชนเดียวกัน

 

✦ 3. สุพรรณบุรี  ตลาดร้อยปีที่บ้านไม้ยังเรียงกันเป็นทั้งย่าน

ถ้าต้องการเห็นบ้านไม้เก่าแบบไม่ต้องจินตนาการจากภาพขาวดำ ให้ไปที่ ตลาดสามชุก

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่า ตลาดแห่งนี้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำท่าจีน มีอายุมากกว่า 100 ปี และยังคงสภาพบ้านเรือนกับตลาดเก่าแบบดั้งเดิมไว้ 

เสน่ห์สำคัญคือไม่ได้เหลือบ้านเก่าอยู่เพียงหนึ่งหรือสองหลัง แต่เรือนแถวไม้สองชั้นยังเรียงต่อกันเป็นทางเดิน บางหลังมีลายฉลุ ช่องลม ประตูไม้ และระเบียงแบบเดิม

นอกจากสามชุก สุพรรณบุรียังมีตลาดเก่าอย่าง ศรีประจันต์และเก้าห้อง ซึ่งช่วยทำให้ภาพบ้านเรือนไม้ริมแม่น้ำท่าจีนยังเห็นได้ในหลายจุดของจังหวัด

จึงเป็นหนึ่งในจังหวัดที่เหมาะมากสำหรับคนอยากเห็นว่า “เมืองค้าขายริมแม่น้ำเมื่อร้อยปีก่อน” มีหน้าตาแบบไหน

 

✦ 4. นครปฐม  บ้านไม้เก่าริมท่าจีนยังหลงเหลือเป็นชุมชน

จังหวัดติดกรุงเทพฯ อย่างนครปฐมอาจดูทันสมัยมากขึ้นทุกปี แต่ตามแนวแม่น้ำท่าจีนยังมีชุมชนเก่าที่รอดจากการเปลี่ยนแปลงของเมือง

ตลาดดอนหวาย เป็นตัวอย่างสำคัญ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าตลาดยังเหลือสภาพตลาดเก่าสมัย รัชกาลที่ 6 และมีอาคารไม้เก่าให้เห็น 

ใกล้กันยังมี ตลาดเก่าท่านา อำเภอนครชัยศรี ซึ่งมีอายุมากกว่า 100 ปี รอบตลาดเรียงรายด้วยเรือนแถวไม้เก่าและสถาปัตยกรรมแบบดั้งเดิม 

นครปฐมจึงน่าสนใจตรงที่บ้านเก่าไม่ได้แยกตัวออกจากชีวิตประจำวัน ร้านขายอาหาร ร้านยา และร้านของชำจำนวนหนึ่งยังอยู่ภายในอาคารไม้รุ่นเก่าเหมือนที่เคยเป็นมา

 

✦ 5. นนทบุรี  อยู่ติดกรุงเทพฯ แต่เกาะเกร็ดยังรักษาชุมชนเก่ามอญไว้

ออกจากตึกสูงของกรุงเทพฯ ไม่นานก็สามารถเจออีกบรรยากาศหนึ่งที่ เกาะเกร็ด

ชุมชนบนเกาะมีรากวัฒนธรรมมอญยาวนาน โดยการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าชุมชนรามัญในพื้นที่ยังสืบทอดวัฒนธรรมและประเพณีดั้งเดิมมาหลายร้อยปี 

แม้บ้านในพื้นที่จะไม่ได้เป็น “เรือนไทยภาคกลางมาตรฐาน” ทุกหลัง แต่ยังพบเรือนไม้พื้นถิ่น บ้านสวน และบ้านริมน้ำอยู่ท่ามกลางชุมชนที่ถนนแคบจนรถยนต์เข้าไปไม่ได้

จังหวัดนนทบุรียังมีมรดกอาคารไม้สำคัญอีก เช่น ศาลากลางจังหวัดหลังเก่าที่ปัจจุบันเป็น พิพิธภัณฑ์นนทบุรี ซึ่งเป็นอาคารไม้สักเก่าแก่และเป็นตัวอย่างสถาปัตยกรรมไม้ที่ยังได้รับการรักษาไว้ 

 

✦ 6. อุทัยธานี  เมืองเล็กที่ยังให้ความรู้สึกเหมือนเดินย้อนเวลา

อุทัยธานีไม่ได้มีบ้านทรงไทยหลังใหญ่เรียงเต็มเมืองเหมือนพิพิธภัณฑ์ แต่ความพิเศษคือ ชุมชนเมืองเก่าและวิถีริมน้ำยังอยู่ใกล้กันมาก

ถนนวัฒนธรรม ตรอกโรงยา ยังคงบรรยากาศเมืองเก่า ขณะที่ริมแม่น้ำสะแกกรังมีวิถีชุมชนซึ่งผูกพันกับน้ำมายาวนาน

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยยังระบุถึงอาคารเรือนไทยไม้ขนาดใหญ่ในพื้นที่ เช่น วัดถ้ำเขาวง ซึ่งเป็นอาคารเรือนไทยไม้ทั้งหลังท่ามกลางภูเขาหินปูน 

จังหวัดนี้จึงเหมาะกับคนที่ไม่ได้ต้องการดูเรือนไทยเพียงหลังเดียว แต่ต้องการบรรยากาศเมืองเล็กที่บ้านไม้ ร้านค้า วัด และแม่น้ำยังเชื่อมโยงกันอยู่

 

✦ 7. จันทบุรี  ชุมชนบ้านเก่าริมน้ำที่ยังมีชีวิตอยู่

จันทบุรีแตกต่างจากจังหวัดด้านบน เพราะสถาปัตยกรรมของเมืองเป็นการผสมกันหลายวัฒนธรรม มีทั้ง เรือนไม้พื้นถิ่น บ้านแบบไทย-จีน และอาคารที่ได้รับอิทธิพลตะวันตก

จุดเด่นที่สุดคือ ชุมชนเก่าริมน้ำจันทบูร หรือย่านท่าหลวง

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าชุมชนแห่งนี้ยังมีบ้านเรือนโบราณ ร้านค้า และที่พักอาศัยอายุเกือบร้อยปีอยู่ตามแนวแม่น้ำ และร่องรอยของเมืองเก่ายังคงปรากฏอยู่ชัดเจน 

เมื่อเดินเข้าไปจะเห็นอาคารไม้เก่าติดกันเป็นแนวยาว มีหน้าต่างไม้ ช่องลม ระเบียง และร้านที่ครอบครัวเดิมยังใช้พื้นที่ทำมาหากินต่อ

ถ้าพูดเฉพาะคำว่า “เรือนไทยแท้” จันทบุรีอาจไม่เด่นเท่าสมุทรสงครามหรืออยุธยา แต่ถ้าหมายถึง จังหวัดที่ยังรักษาบ้านโบราณและเรือนไม้พื้นถิ่นไว้เป็นชุมชนจริง จันทบุรีควรอยู่ในรายชื่ออย่างมาก

 

✦ ทำไมบ้านไม้เก่าเหล่านี้ถึงยังรอดมาได้?

เหตุผลหนึ่งคือหลายชุมชนเคยตั้งอยู่ตาม แม่น้ำและคลอง ซึ่งเป็นเส้นทางคมนาคมหลักก่อนยุครถยนต์ บ้านจึงสร้างหันหน้าหาน้ำและตั้งเรียงตามแนวตลิ่ง

เมื่อถนนสายใหม่เข้ามา ศูนย์กลางเมืองบางแห่งย้ายออกไป บ้านเก่าหลายย่านจึงไม่ได้ถูกรื้อเพื่อสร้างอาคารพาณิชย์ทันที

อีกส่วนหนึ่งเกิดจากการที่คนในชุมชนเห็นคุณค่าของอาคารเดิม แล้วเปลี่ยนให้เป็นตลาดเก่า พิพิธภัณฑ์ ร้านกาแฟ โฮมสเตย์ หรือแหล่งเรียนรู้ แทนการทุบทิ้ง เช่น สามชุก อัมพวา และชุมชนริมน้ำจันทบูรที่ทุกวันนี้กลับกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรมสำคัญ

 

✦ บ้านเก่าไม่ได้แปลว่าเป็น “เรือนไทย” ทุกหลัง

เรื่องนี้ควรแยกไว้ให้ชัด

เรือนไทยภาคกลางแบบดั้งเดิมมักมีหลังคาจั่วสูง ชายคายื่น ตัวเรือนยกใต้ถุน และสร้างด้วยระบบเสา คานไม้ ขณะที่ชุมชนตลาดเก่าหลายแห่งเป็น เรือนแถวไม้ไทย-จีน หรือบ้านพื้นถิ่นที่รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอื่น

เพราะฉะนั้นหากพูดให้ตรงที่สุด 7 จังหวัดข้างต้นควรเรียกว่า จังหวัดที่ยังมีเรือนไทย บ้านไม้โบราณ และชุมชนสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นเหลือให้เห็นเด่นชัด มากกว่าจะบอกว่าทุกหลังเป็นเรือนไทยแบบเดียวกัน