ทำไมขอบเหรียญบางเหรียญถึงมีรอยหยัก แต่บางเหรียญกลับเรียบ?

ลองหยิบเหรียญขึ้นมาสักเหรียญ แล้วลองใช้นิ้วลูบไปรอบ ๆ ขอบ

บางเหรียญรู้สึกเป็นซี่ ๆ เหมือนเฟืองเล็ก ๆ ขณะที่บางเหรียญกลับเรียบสนิท และถ้าเป็นเหรียญสองสีบางชนิด ขอบก็อาจมีทั้งช่วงเรียบและช่วงเป็นเฟืองสลับกันอีกด้วย

เราเห็นสิ่งนี้แทบทุกวัน แต่เคยสงสัยไหมว่า ทำไมโรงกษาปณ์ไม่ทำขอบเหรียญให้เหมือนกันทั้งหมด?

จริง ๆ แล้วรอยเล็ก ๆ รอบเหรียญมีเรื่องราวเกี่ยวข้องกับปัญหาที่เกิดขึ้นกับเงินมาตั้งแต่หลายร้อยปีก่อน และเหตุผลแรกเริ่มของมันไม่ได้เกี่ยวกับความสวยงามเลย

รอยหยักบนขอบเหรียญเรียกว่าอะไร?

ในทางการทำเหรียญ ขอบด้านนอกของเหรียญสามารถออกแบบได้หลายแบบ เช่น ขอบเรียบ ขอบเป็นร่องหรือเฟือง ขอบมีตัวอักษร หรือขอบตกแต่ง

U.S. Mint ซึ่งเป็นโรงกษาปณ์ของสหรัฐฯ เรียกขอบที่มีร่องเล็ก ๆ ว่า “reeded edge” ส่วนกรมธนารักษ์ของไทยใช้คำอธิบายลักษณะขอบเหรียญว่า ขอบเฟือง ในข้อมูลเหรียญกษาปณ์ไทยบางรุ่น

แต่ถ้าถามว่าเหตุใดจึงต้องทำร่องเล็ก ๆ เหล่านี้ คำตอบที่น่าสนใจกว่าเรื่องการออกแบบอยู่ที่ ประวัติศาสตร์การโกงเงิน

เมื่อเหรียญเคยทำจากทองและเงิน การตัดขอบคือปัญหาใหญ่

ในอดีต เหรียญจำนวนมากทำจากโลหะมีค่าอย่างทองคำและเงิน

นั่นหมายความว่า มูลค่าของเหรียญไม่ได้มีแค่ตัวเลขที่ประทับอยู่บนเหรียญ แต่ตัวโลหะเองก็มีมูลค่า

ปัญหาจึงเกิดขึ้นเมื่อมีคนพยายามตัดหรือขูดโลหะบางส่วนออกจากบริเวณขอบเหรียญ แล้วนำเศษโลหะที่ได้ไปเก็บรวบรวม หลอม หรือขายต่อ

ส่วนเหรียญที่ถูกตัดขอบก็ยังสามารถนำกลับไปใช้จ่ายได้ เพราะรูปร่างโดยรวมยังดูเหมือนเหรียญเดิม

วิธีการนี้เป็นที่รู้จักในวงการเหรียญว่า “clipping” หรือการตัดกินเนื้อเหรียญ

ลองนึกภาพว่าเหรียญหนึ่งถูกขูดโลหะออกทีละนิด คนที่รับเหรียญต่ออาจไม่รู้เลยว่าน้ำหนักของมันลดลงแล้ว

ถ้าทำกับเหรียญจำนวนมาก โลหะเล็ก ๆ เหล่านั้นก็สามารถกลายเป็นมูลค่าได้ไม่น้อย

แล้วรอยหยักช่วยแก้ปัญหาได้อย่างไร?

นี่คือจุดที่การออกแบบเล็ก ๆ บนขอบเหรียญเข้ามามีบทบาท

เมื่อเหรียญมี รอยหยักหรือร่องที่สังเกตได้รอบขอบ การขูดหรือตัดโลหะออกจะทำให้ลักษณะขอบเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด

แทนที่จะต้องชั่งน้ำหนักเหรียญทุกครั้ง คนสามารถมองเห็นความผิดปกติบริเวณขอบได้ง่ายขึ้น

พูดง่าย ๆ คือ รอยหยักทำหน้าที่คล้ายกับ ร่องรอยการงัดแงะบนสิ่งของ หากมีใครพยายามตัดขอบ เหรียญก็จะทิ้งหลักฐานให้เห็น

นี่เป็นหนึ่งในเหตุผลสำคัญที่ทำให้การทำขอบเหรียญแบบมีร่องกลายเป็นแนวทางด้านความปลอดภัยของเหรียญในอดีต

และนั่นทำให้ “ขอบเหรียญ” กลายเป็นส่วนหนึ่งของการออกแบบที่มีหน้าที่มากกว่าความสวยงาม

แล้วทำไมทุกวันนี้ยังเห็นเหรียญขอบหยักอยู่?

คำถามต่อมาคือ ปัจจุบันเราไม่ได้ใช้เหรียญทองหรือเหรียญเงินเป็นเงินหมุนเวียนทั่วไปเหมือนในอดีต แล้วทำไมรอยหยักยังอยู่?

เหตุผลหนึ่งคือ การออกแบบเหรียญไม่ได้เปลี่ยนไปทุกครั้งที่วัสดุเปลี่ยน

ลักษณะของเหรียญที่ผู้คนคุ้นเคยถูกสืบต่อมาเป็นมาตรฐาน และขอบที่แตกต่างกันยังมีประโยชน์ในเรื่องการแยกแยะเหรียญ รวมถึงเป็นส่วนหนึ่งของการออกแบบเพื่อช่วยตรวจสอบความผิดปกติ

ที่สำคัญ การผลิตเหรียญสมัยใหม่สามารถกำหนดรูปแบบขอบได้ตั้งแต่กระบวนการปั๊มเหรียญ โดยเครื่องมือที่ใช้กดเหรียญและส่วนที่เรียกว่า collar สามารถสร้างขอบแบบเรียบ เป็นร่อง หรือมีตัวอักษรได้

ดังนั้นรอยหยักที่เราเห็นไม่ได้ถูก “ขีด” ลงบนเหรียญทีหลังแบบงานตกแต่งทั่วไป แต่เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการผลิต

แล้วเหรียญไทยล่ะ? ทำไมบางเหรียญเรียบ บางเหรียญเป็นเฟือง

ถ้ามองเฉพาะเหรียญกษาปณ์ไทย จะเห็นว่ารูปแบบขอบไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด

ข้อมูลของสำนักกษาปณ์ กรมธนารักษ์ ระบุว่า เหรียญ 10 บาทโลหะสองสีทั้งหมดเป็นแบบขอบเรียบสลับเฟือง ขณะที่เหรียญ 2 บาทก็มีลักษณะขอบเรียบสลับเฟืองเช่นกัน

ส่วนเหรียญหมุนเวียนบางชนิดและบางรุ่นมีขอบเรียบ และเหรียญกลมอีกหลายชนิดมีขอบเป็นเฟือง

นี่ทำให้เห็นว่า ขอบเหรียญเป็นส่วนหนึ่งของการออกแบบและการจำแนกเหรียญ ไม่ใช่ว่าเหรียญทุกชนิดจำเป็นต้องมีรอยหยักเหมือนกัน

ที่น่าสนใจคือในประวัติศาสตร์เหรียญไทยเองก็พบทั้งเหรียญขอบเรียบและเหรียญขอบมีเฟือง

กรมธนารักษ์มีข้อมูลเหรียญกษาปณ์เก่าหลายรุ่นที่ระบุลักษณะขอบเอาไว้โดยตรง เช่น เหรียญบางชนิดในสมัยรัชกาลที่ 5 ระบุว่าเป็น “เหรียญกลม แบน ขอบมีเฟือง” ขณะที่เหรียญทองแดงบางรุ่นระบุว่า “ขอบเรียบ”

จึงไม่ใช่เรื่องใหม่ของเหรียญยุคปัจจุบัน แต่เป็นแนวคิดด้านการออกแบบที่มีประวัติยาวนาน

ขอบเหรียญไม่ได้มีแค่ “หยัก” กับ “เรียบ”

จริง ๆ แล้วขอบเหรียญมีลูกเล่นมากกว่านั้น

โรงกษาปณ์สามารถทำให้ขอบเป็น ขอบเรียบ ขอบมีร่อง ขอบมีตัวอักษร หรือขอบตกแต่ง ได้ ขึ้นอยู่กับชนิดของเหรียญและวัตถุประสงค์ในการออกแบบ

เหรียญยูโรเองก็เป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัด เพราะแต่ละชนิดราคามีรายละเอียดขอบแตกต่างกัน โดยบางชนิดมีทั้งร่องละเอียดและตัวอักษรบนขอบ

ดังนั้น หากลองสังเกตเหรียญจากประเทศต่าง ๆ จะพบว่าขอบเหรียญกลายเป็นพื้นที่เล็ก ๆ ที่นักออกแบบสามารถใช้สร้างความแตกต่างระหว่างเหรียญแต่ละชนิดได้

ที่จริงแล้ว “ขอบเหรียญ” ก็ช่วยให้เราจำเหรียญได้

ลองหลับตาแล้วหยิบเหรียญหลายชนิดขึ้นมาจากกระเป๋า

แม้มองไม่เห็น แต่ความรู้สึกจากนิ้วมือสามารถบอกได้ว่าเหรียญนั้นมีขอบแบบไหน

นี่เป็นอีกประโยชน์หนึ่งของการออกแบบขอบที่แตกต่างกัน โดยเฉพาะเมื่อเหรียญแต่ละชนิดมีขนาด น้ำหนัก และลักษณะขอบต่างกัน

ข้อมูลของ U.S. Mint ก็อธิบายว่า ขอบเหรียญเป็นหนึ่งในองค์ประกอบพื้นฐานของเหรียญ และสามารถออกแบบให้เป็น plain, reeded, lettered หรือ decorated edge ได้

จึงพูดได้ว่า ขอบเหรียญเป็นเหมือน “รายละเอียดเล็ก ๆ ที่ช่วยบอกตัวตนของเหรียญ”

จากวิธีป้องกันการโกง สู่รายละเอียดที่เราแทบไม่เคยสังเกต

เรื่องน่าสนใจที่สุดของรอยหยักบนเหรียญจึงไม่ใช่แค่คำตอบว่า “มีไว้ทำไม”

แต่คือมันสะท้อนให้เห็นว่า เงินที่เราใช้ทุกวันถูกออกแบบมาเพื่อรับมือกับปัญหาจริง ๆ

เมื่อครั้งหนึ่งการตัดโลหะมีค่าจากขอบเหรียญเป็นปัญหา รอยหยักจึงช่วยทำให้การแก้ไขดัดแปลงมองเห็นได้ง่ายขึ้น

เวลาผ่านไป วัสดุที่ใช้ทำเหรียญเปลี่ยน เทคโนโลยีการผลิตพัฒนา และระบบเงินเปลี่ยนไป แต่รายละเอียดบางอย่างยังคงอยู่ในรูปแบบของเหรียญที่เราคุ้นตา

เพราะฉะนั้น ครั้งต่อไปที่มีเหรียญอยู่ในมือ ลองพลิกดูด้านข้างสักครั้ง

รอยหยักเล็ก ๆ ที่เราเห็น อาจเป็นหนึ่งในรายละเอียดธรรมดาที่มีประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่ยาวนานกว่าที่คิด

และบางที สิ่งที่น่าสนใจกว่าเหรียญราคา 1 บาท 5 บาท หรือ 10 บาทที่อยู่ในมือ ก็คือคำถามง่าย ๆ ว่า

“ใครเป็นคนคิดว่าขอบเหรียญควรมีรอยแบบนี้?”

คำถามเล็ก ๆ แบบนี้เอง ที่พาเราไปเจอเรื่องราวของเทคโนโลยี การป้องกันการโกง และประวัติศาสตร์ของเงินที่อยู่ใกล้ตัวกว่าที่คิด