พลาดปุ๊บ มือขึ้นหัวปั๊บ ทำไมเวลาเขินร่างกายถึงชอบ “แก้เก้อ”

พลาดปุ๊บ มือขึ้นหัวปั๊บ ทั้งที่ตรงนั้นไม่ได้คันเลย

เคยเผลอเรียกชื่อคนผิด เดินชนประตูกระจก พูดมุกแล้วเงียบทั้งโต๊ะ หรือยกมือไหว้คนที่ไม่ได้ทักตัวเองไหม

ช่วงไม่กี่วินาทีหลังรู้ตัว มักมีท่าประหลาดโผล่มาเอง เช่น เกาหัว ลูบท้ายทอย จับผม แตะหน้า ยิ้มแห้ง หรือหัวเราะเบาๆ ทั้งที่ไม่มีเหตุผลทางกายให้ต้องทำแบบนั้น

หลายครั้งนี่ไม่ใช่อาการคัน แต่เป็นหนึ่งในพฤติกรรมที่อาจเกิดขึ้นตอนเรากำลังอึดอัด เครียด หรือไม่รู้ว่าจะตอบสนองต่อสถานการณ์ตรงหน้าอย่างไร

เวลาเกิดเรื่องหน้าแตก สมองต้องรับมือหลายอย่างพร้อมกัน ทั้งความผิดพลาดที่เพิ่งเกิด การรับรู้ว่าคนอื่นอาจกำลังมอง และการคิดว่าจะทำอะไรต่อดี ความเขินและความเครียดจากการถูกประเมินทางสังคมจึงอาจมาพร้อมความตื่นตัวทางอารมณ์และทางกาย

แล้วมือก็หาอะไรทำ

งานวิจัยด้านพฤติกรรมใช้คำหลายคำกับการเคลื่อนไหวลักษณะนี้ เช่น self-touch หรือในบางบริบทเรียกว่า displacement behavior ซึ่งรวมพฤติกรรมอย่างการเกา แตะใบหน้า หรือสัมผัสตัวเอง งานทดลองบางชิ้นพบว่าพฤติกรรมเหล่านี้สัมพันธ์กับสถานการณ์ที่สร้างความเครียดและความกังวล โดยเฉพาะเมื่อบุคคลกำลังเผชิญแรงกดดันทางสังคม

แต่ตรงนี้มีข้อสำคัญมาก

ไม่ได้แปลว่า เกาท้ายทอย = กำลังโกหก หรือ เกาหัว = กำลังอาย แบบสูตรสำเร็จ

ภาษากายหนึ่งท่าไม่มีความหมายตายตัว ต้องดูสถานการณ์และพฤติกรรมอื่นประกอบ บางคนเกาเพราะคันจริง บางคนจับผมเป็นนิสัย และบางคนแทบไม่มีท่าพวกนี้เลย

แล้วทำไมต้องเป็นหัวกับท้ายทอย?

ส่วนหนึ่งอาจเป็นเพราะบริเวณศีรษะ ใบหน้า และคออยู่ในระยะที่มือเอื้อมถึงได้ง่าย ไม่ต้องเปลี่ยนท่ายืนหรือหยิบสิ่งของขึ้นมา

ลองนึกภาพพูดผิดกลางวงสนทนา ถ้ายืนนิ่งสนิทอาจรู้สึกแข็งและไม่รู้จะวางมือไว้ไหน แต่พอยกมือเกาหัวพร้อมยิ้ม เหมือนร่างกายมีจังหวะพักเล็กๆ ให้ตั้งหลัก

บางครั้งท่าทางไม่ได้แก้ความผิดพลาด
แต่มันช่วยแก้จังหวะที่ไม่รู้จะทำตัวยังไง

อีกมุมหนึ่งคือ ความเขินเองก็มีหน้าที่ทางสังคม

งานวิจัยเกี่ยวกับการแสดงความเขินพบว่า คนรอบข้างสามารถรับรู้สัญญาณอย่างการหลบสายตา ยิ้มแบบเขินๆ หรือการเคลื่อนไหวบางอย่างที่แสดงว่าเจ้าตัวรับรู้ว่าตัวเองเพิ่งทำอะไรผิดพลาด การแสดงความเขินยังอาจทำให้ผู้สังเกตมองบุคคลนั้นในเชิงเป็นมิตรและน่าไว้วางใจมากขึ้นในบางสถานการณ์

สมมติเดินไปสะดุดเก้าอี้เสียงดังแล้วรีบยิ้มพร้อมเกาหัว คนรอบข้างอาจเข้าใจได้ทันทีว่าเจ้าตัวรู้แล้วว่าพลาด ไม่ได้กำลังโกรธหรือหาเรื่อง

ท่าประกอบเล็กๆ จึงอาจช่วยลดความกระอักกระอ่วนในสถานการณ์ทางสังคม แม้เจ้าตัวไม่ได้วางแผนว่าจะต้องแสดงอะไรเลยก็ตาม

การแตะตัวเองอาจเกี่ยวข้องกับการจัดการความเครียดด้วย

มีงานศึกษาที่พบความสัมพันธ์ระหว่างพฤติกรรมอย่างการเกา แตะใบหน้า หรือสัมผัสตัวเองกับความเครียดและความวิตกกังวล ขณะเดียวกัน งานทดลองเกี่ยวกับ self-soothing touch หรือการสัมผัสตัวเองเพื่อปลอบประโลมอย่างตั้งใจ ก็พบว่าสามารถมีผลต่อการตอบสนองต่อความเครียดในบางเงื่อนไขได้

อย่างไรก็ตาม สองเรื่องนี้ไม่ควรถูกเหมารวมว่าเป็นสิ่งเดียวกันทั้งหมด

การตั้งใจวางมือเพื่อปลอบประโลมตัวเองในงานทดลอง ไม่ได้พิสูจน์ว่าเวลาคนเผลอเกาท้ายทอยหลังพูดผิด ร่างกายกำลังใช้กลไกเดียวกันหรือทำให้ระบบประสาทสงบลงทันที

สิ่งที่พูดได้ปลอดภัยกว่าคือ เมื่อคนอยู่ในสถานการณ์กดดันหรือไม่สบายใจ พฤติกรรมสัมผัสตัวเองบางประเภทอาจเกิดขึ้นบ่อยขึ้น

เช่น

• พูดผิด แล้วเกาหัว

• ตอบคำถามไม่ได้ แล้วจับคางหรือคอ

• โดนแซว แล้วลูบผมหรือแตะหน้า

• ทำของหล่นต่อหน้าคนอื่น แล้วหัวเราะพร้อมจับท้ายทอย

ทั้งหมดนี้เป็นเพียงตัวอย่าง ไม่ใช่สูตรอ่านใจคน

ที่น่าสนุกคือ ลองสังเกตตัวเองตอนอยู่คนเดียวแล้วทำของหล่น เทียบกับตอนทำพลาดต่อหน้าคนอื่น คุณอาจพบว่าปฏิกิริยาของตัวเองไม่เหมือนกัน เพราะความเขินเกี่ยวข้องกับการรับรู้ว่าคนอื่นกำลังมองหรือประเมินเราอยู่ด้วย

ส่วนคำว่า “แก้เก้อ” ในภาษาไทยอธิบายภาพนี้ได้ตรงมาก

ร่างกายเหมือนสร้างกิจกรรมเล็กๆ มาคั่นช่วงที่เรายังเลือกปฏิกิริยาหลักไม่ทัน จะพูดต่อก็ยังคิดไม่ออก จะนิ่งก็รู้สึกแปลก มือเลยขึ้นไปจับอะไรสักอย่างก่อน

คราวหน้าถ้าพูดผิดแล้วพบว่ามือขึ้นไปเกาท้ายทอยเอง ลองจับจังหวะดู

รู้ตัวว่าพลาด → รู้ว่ามีคนเห็น → เริ่มอึดอัด → มือขยับ

ทั้งหมดอาจเกิดเร็วเสียจนบางครั้งมือไปถึงหัวก่อนเราจะทันคิดด้วยซ้ำว่า

“เมื่อกี้ทำอะไรลงไปเนี่ย”