ความรู้สึกเจ็บเกิดขึ้นที่แผลหรือในสมอง?

ลองนึกภาพว่ากำลังคุณเดินเท้าเปล่าแล้วเผลอเหยียบของมีคมเข้าไป

สิ่งแรกที่เกิดขึ้นแทบจะทันทีคือรีบยกเท้าหนี ก่อนจะทันคิดด้วยซ้ำว่า “โอ๊ย เจ็บ!”

แล้วความเจ็บที่รู้สึกขึ้นมานั้น จริง ๆ เกิดตรงไหนกันแน่?

คำตอบที่น่าประหลาดใจ คือ แผลไม่ได้เป็นสิ่งที่ทำให้เรารู้สึกเจ็บ
แต่สมองต่างหากที่เป็นผู้สร้างประสบการณ์ความเจ็บขึ้นมา

อย่างไรก็ตาม จะบอกว่าเรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่าแผลไม่มีส่วนเกี่ยวข้องเลยก็ไม่ได้

เมื่อผิวหนังหรือเนื้อเยื่อได้รับความเสียหาย เซลล์บริเวณนั้นจะปล่อยสารต่าง ๆ ออกมา
ทำให้ตัวรับความรู้สึกเฉพาะทางที่เรียกว่า โนซิเซ็ปเตอร์ (nociceptor) ตรวจจับสิ่งที่อาจเป็นอันตราย
เช่น ความร้อน แรงกดรุนแรง หรือการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ

จากนั้นสัญญาณจะถูกส่งผ่านเส้นประสาทเข้าสู่ไขสันหลัง แล้วเดินทางต่อไปยังสมอง

เพราะสมองไม่ได้เพียงแค่รับสัญญาณแล้วแปลว่า “เจ็บ”

มันยังเอาข้อมูลอื่น ๆ มาประกอบด้วย เช่น บริเวณที่ได้รับบาดเจ็บ ความรุนแรงของสิ่งกระตุ้น ประสบการณ์ที่ผ่านมา อารมณ์ และสถานการณ์ในขณะนั้น ก่อนจะเกิดเป็น ประสบการณ์ที่เราเรียกว่า “ความเจ็บปวด”

พูดง่าย ๆ คือ แผลส่งสัญญาณว่า “ตรงนี้มีบางอย่างผิดปกติ”

ส่วนสมองเป็นคนประเมินว่า “นี่มันเจ็บนะ!”

แล้วทำไมบางครั้งแผลใหญ่ แต่เจ็บไม่มาก?

เรื่องนี้เกิดขึ้นได้จริง

ลองนึกถึงคนที่กำลังเล่นกีฬาแล้วล้มจนมีแผล แต่ตอนนั้นยังไม่รู้สึกเจ็บมาก
เพราะกำลังตื่นเต้นหรือสนใจกับเหตุการณ์ตรงหน้า พอเวลาผ่านไปและสถานการณ์เริ่มสงบ ความเจ็บก็เริ่มถาโถมเข้ามา

หนึ่งในเหตุผลคือ ในช่วงที่ร่างกายกำลังเผชิญเหตุการณ์ฉุกเฉิน
ระบบประสาทสามารถปรับการประมวลผลสัญญาณความเจ็บปวดได้ ทำให้ความรู้สึกเจ็บลดลงชั่วคราว

อารมณ์และความสนใจจึงมีผลต่อประสบการณ์ความเจ็บได้จริง

ในทางกลับกัน แผลเล็ก ๆ บางอย่างกลับรู้สึกเจ็บมากกว่าที่คิด
เพราะบริเวณนั้นมีตัวรับความรู้สึกหนาแน่น หรือมีการอักเสบที่ทำให้ระบบรับความเจ็บไวขึ้น

เพราะฉะนั้น ขนาดของแผลไม่ได้บอกความรุนแรงของความเจ็บได้เสมอไป

แล้วสมองสามารถทำให้รู้สึกเจ็บได้ แม้ไม่มีแผลหรือเปล่า?

ถูกต้องเลย ... สามารถทำได้อย่างแน่นอน

เพราะความเจ็บปวดไม่ได้จำเป็นต้องมีความเสียหายของเนื้อเยื่อที่เห็นได้ชัดทุกครั้ง

ตัวอย่างเช่น บางคนอาจมีอาการปวดเรื้อรัง
แม้เนื้อเยื่อจะไม่ได้มีความเสียหายที่อธิบายความรุนแรงของอาการได้ทั้งหมด

นอกจากนี้ยังมีกรณีที่เรียกว่า อาการปวดหลอนของแขนขา (phantom limb pain)
ซึ่งเกิดขึ้นในคนบางส่วนหลังสูญเสียแขนหรือขาไปแล้ว
แต่ยังรู้สึกเหมือนบริเวณนั้นเจ็บ คัน หรือมีความรู้สึกอื่น ๆ อยู่

แขนหรือขาส่วนนั้นไม่ได้อยู่ตรงนั้นแล้ว แต่สมองและระบบประสาทยังคงมีการทำงานที่เกี่ยวข้องกับบริเวณดังกล่าว

นี่จึงเป็นหลักฐานสำคัญว่า ความเจ็บปวดไม่ได้เกิดจากบาดแผลเพียงอย่างเดียว แต่เป็นประสบการณ์ที่เกิดจากการทำงานร่วมกันของระบบประสาทและสมอง

แล้วทำไมเราถึงต้องรู้สึกเจ็บ?

ฟังดูน่ารำคาญ แต่ความเจ็บปวดมีประโยชน์มาก

ถ้าเอามือไปแตะของร้อนแล้วไม่มีความรู้สึกเจ็บ ร่างกายก็อาจปล่อยให้มืออยู่ตรงนั้นนานเกินไปจนเกิดอันตราย

ความเจ็บจึงเหมือนระบบเตือนภัยของร่างกาย

มันบอกให้เราหยุด ถอยหนี ระวัง หรือดูแลบริเวณที่ได้รับบาดเจ็บ

แม้ความเจ็บจะเป็นประสบการณ์ที่ไม่อยากเจอ แต่ในหลายสถานการณ์มันกำลังช่วยปกป้องเราอยู่

และนี่อาจเป็นเรื่องที่น่าทึ่งที่สุด

ความเจ็บไม่ได้อยู่ที่แผลอย่างเดียว และไม่ได้อยู่ที่สมองแบบแยกขาดจากร่างกาย

มันเกิดจากการทำงานเป็นทีม ตั้งแต่ตัวรับความรู้สึก เส้นประสาท ไขสันหลัง ไปจนถึงสมอง รวมถึงอารมณ์และประสบการณ์ของแต่ละคน

ดังนั้น ครั้งหน้าที่โดนมีดบาดแล้วเผลอร้องว่า “โอ๊ย!”

สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่แค่แผลกำลังส่งสัญญาณ

แต่เป็นสมองทั้งระบบกำลังบอกว่า

“หยุดก่อน ตรงนี้กำลังมีอันตราย”

นี่หนึ่งในระบบป้องกันตัวที่สำคัญที่สุดของร่างกายเราเอง