ทำไมกลิ่นถึงพาเราย้อนความทรงจำได้ ?

สวัสดีชาวโพสต์จังกันทุกคน เคยเป็นกันไหม เดินผ่านใครสักคนแล้วได้กลิ่นน้ำหอมบางอย่าง จู่ ๆ ก็รู้สึกคุ้นแบบบอกไม่ถูก ทั้งที่ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเคยได้กลิ่นนี้ที่ไหน

หรือบางทีแค่ได้กลิ่นข้าวจากครัว กลิ่นฝนบนพื้นดิน กลิ่นหนังสือเก่า หรือกลิ่นแชมพูบางยี่ห้อ ก็สามารถทำให้เรานึกถึงบ้าน โรงเรียน คนคนหนึ่ง หรือเหตุการณ์เมื่อหลายปีก่อนได้ทันที

ในขณะที่หน้าของคนที่เราเคยรู้จักกลับกลายเป็นภาพเลือน ๆ จำไม่ได้ว่าตา จมูก หรือใบหน้าเป็นแบบไหน

เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่าสมองของเราจำกลิ่นได้ ดีกว่า ใบหน้าในทุกกรณี แต่กลิ่นมีเส้นทางการประมวลผลที่เชื่อมโยงกับระบบความทรงจำและอารมณ์อย่างใกล้ชิด จึงสามารถกระตุ้นความทรงจำบางประเภทได้รุนแรงมากเป็นพิเศษ

เวลาสูดกลิ่น โมเลกุลของสารระเหยจะเข้าสู่จมูกและกระตุ้นเซลล์รับกลิ่น จากนั้นสัญญาณจะถูกส่งไปยัง olfactory bulb หรือกระเปาะรับกลิ่นในสมอง

สิ่งที่น่าสนใจคือระบบรับกลิ่นมีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับบริเวณสมองที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์และความทรงจำ เช่น amygdala และ hippocampus

นี่ต่างจากประสาทสัมผัสบางชนิดที่ต้องผ่านกระบวนการประมวลผลหลายขั้นก่อนจะเชื่อมโยงกับพื้นที่เหล่านี้

เพราะฉะนั้นกลิ่นบางอย่างจึงสามารถไปกระตุ้นทั้ง ความรู้สึก และ ความทรงจำ ได้อย่างรวดเร็ว

สมมติว่าตอนเด็ก ๆ เคยไปบ้านคุณยาย แล้วทุกครั้งที่ไปจะได้กลิ่นน้ำมันมะพร้าว กลิ่นกับเหตุการณ์เหล่านั้นเกิดขึ้นซ้ำ ๆ พร้อมกัน

สมองจึงสามารถเรียนรู้ความสัมพันธ์ระหว่าง กลิ่น + สถานที่ + คน + อารมณ์ + เหตุการณ์

ผ่านไปอีก 10 หรือ 20 ปี ถ้าบังเอิญได้กลิ่นคล้ายเดิมขึ้นมา ความทรงจำบางส่วนที่เกี่ยวข้องอาจถูกกระตุ้นกลับมา

บางครั้งไม่ได้กลับมาเป็นภาพชัด ๆ ด้วยซ้ำ แต่อาจเป็นความรู้สึก เช่น คิดถึงบ้านจัง หรือ กลิ่นนี้เหมือนตอนเด็กมาก

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมกลิ่นบางกลิ่นถึงทำให้เรารู้สึกเหมือนถูกพากลับไปยังช่วงเวลาหนึ่งของชีวิตได้อย่างรวดเร็ว

แล้วทําไมบางกลิ่นถึงทําให้เรารู้สึกแรงมาก เพราะความทรงจำไม่ได้มีแค่ข้อมูลว่า เกิดอะไรขึ้น

มันยังมีอารมณ์ประกอบด้วย เช่น กลิ่นน้ำหอมของคนรักเก่าอาจทำให้เราคิดถึงช่วงเวลาที่มีความสุข หรือในทางกลับกัน กลิ่นของโรงพยาบาลอาจทำให้บางคนรู้สึกกังวล เพราะเคยมีประสบการณ์ที่ไม่ดีในสถานที่แบบนั้น

เมื่อกลิ่นไปกระตุ้นความทรงจำเดิม อารมณ์ที่เคยเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุการณ์นั้นก็อาจถูกเรียกกลับมาด้วย

นอกจากนี้ ความสามารถในการจำหน้าคนยังขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น เราเห็นหน้าคนนั้นบ่อยแค่ไหน ใบหน้ามีความโดดเด่นหรือไม่ เราสนใจบุคคลนั้นมากแค่ไหน และบริบทที่พบกันเป็นอย่างไร

ถ้าเราเห็นคนคนหนึ่งเพียงครั้งเดียวแล้วไม่ได้มีเหตุการณ์สำคัญร่วมกัน สมองอาจไม่ได้เก็บรายละเอียดใบหน้าไว้ละเอียดมากนัก

แต่ถ้ากลิ่นนั้นเกิดขึ้นซ้ำ ๆ พร้อมกับเหตุการณ์ที่มีอารมณ์สูง ความสัมพันธ์ระหว่างกลิ่นกับความทรงจำก็อาจแข็งแรงมาก

แหล่งที่มา:

• National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD)
• National Library of Medicine / PubMed
• Harvard Medical School
• งานวิจัยด้าน olfactory memory และ emotion-memory association