ทำไมแมวกวักญี่ปุ่นกับนางกวักไทยจึงคล้ายกัน ทั้งที่คนละวัฒนธรรม

เมื่อพูดถึงวัตถุมงคลหรือสัญลักษณ์แห่งโชคลาภในการค้าขายของชาวเอเชีย สองสิ่งที่โดดเด่นและคุ้นตาคงหนีไม่พ้น “มาเนกิเนโกะ” (Maneki-neko) หรือแมวกวักจากญี่ปุ่น และ “นางกวัก” ของไทย

รูปปั้นทั้งสองมีภาพจำคล้ายกัน คือการยกมือหรืออุ้งเท้าขึ้นในลักษณะเชื้อเชิญ และต่างถูกนำไปเชื่อมโยงกับลูกค้า โชคลาภ และความเจริญในการค้าขาย แต่เมื่อมองลึกลงไป ตำนานของทั้งสองไม่ได้มีต้นกำเนิดเดียวกัน และแต่ละวัฒนธรรมก็มีคำอธิบายของตัวเอง

1. ตำนานต่างกัน แต่ลงเอยที่การ “เรียกสิ่งดี ๆ เข้ามา”

สำหรับ มาเนกิเนโกะ มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับต้นกำเนิดหลายสาย หนึ่งในตำนานที่เป็นที่รู้จักมาจากวัดโกโตกุจิ (Gotokuji) กรุงโตเกียว เล่าว่า แมวตัวหนึ่งกวักเรียก อี นาโอทากะ (Ii Naotaka) เจ้าแคว้นฮิโกเนะซึ่งกำลังเดินทางกลับจากล่าสัตว์ให้เข้าไปในวัด ก่อนจะเกิดพายุฝนฟ้าคะนอง ต่อมาเขาให้การสนับสนุนวัด และเรื่องราวของแมวที่นำโชคจึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของตำนานวัดแห่งนี้

น่าสนใจว่า วัดโกโตกุจิอธิบายความหมายของแมวกวักในแบบที่ไม่ได้เน้นว่าแมวจะนำเงินหรือความสุขมาให้โดยตรง แต่เป็นการนำพา “โอกาส” และความสัมพันธ์กับผู้คนเข้ามา ส่วนจะทำให้โอกาสนั้นกลายเป็นสิ่งดีหรือไม่ก็ขึ้นอยู่กับตัวบุคคลเอง

ด้าน นางกวักของไทย ก็มีตำนานมากกว่าหนึ่งสายเช่นกัน เรื่องเล่าที่แพร่หลายสายหนึ่งกล่าวถึงหญิงชื่อ “สุภาวดี” ซึ่งเกิดในครอบครัวที่ประกอบอาชีพค้าขาย และต่อมากลายเป็นบุคคลในตำนานที่เชื่อมโยงกับโชคลาภและความเจริญทางการค้า

อย่างไรก็ตาม อีกแนวอธิบายจากมิวเซียมสยามมองว่า ความเชื่อเรื่องนางกวักอาจพัฒนามาจากคติการนับถือ ผีผู้หญิง ในสังคมไทย เช่นเดียวกับความเชื่อเกี่ยวกับแม่โพสพ จึงไม่ควรฟันธงว่าตำนานนางสุภาวดีเป็นต้นกำเนิดทางประวัติศาสตร์เพียงแบบเดียว

2. วัตถุมงคล: ที่พึ่งทางใจท่ามกลางความไม่แน่นอน

ไม่ว่าจะเป็นร้านอาหาร ร้านค้า หรือกิจการเล็ก ๆ การค้าขายต้องเผชิญกับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้อยู่เสมอ ตั้งแต่จำนวนลูกค้าไปจนถึงสภาพเศรษฐกิจ วัตถุมงคลจึงมีบทบาทในฐานะ “สัญลักษณ์แห่งความหวังที่จับต้องได้”

ในบริบทของไทย มิวเซียมสยามเคยอธิบายถึงบทบาทของไสยศาสตร์และเครื่องรางว่า นอกจากใช้ในด้านการคุ้มครองหรืออำนวยลาภแล้ว ยังทำหน้าที่เป็นที่พึ่งทางจิตใจและช่วยสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้คนเมื่อเผชิญสถานการณ์ที่ไม่แน่นอน โดยความเชื่อประเภทนี้มีความเกี่ยวพันกับการทำมาค้าขายมาอย่างยาวนาน

ดังนั้น การตั้งแมวกวักหรือนางกวักไว้ในร้านจึงอาจมองได้มากกว่าเรื่องการ “เรียกเงิน” เพียงอย่างเดียว แต่ยังเป็นเครื่องหมายของความหวัง กำลังใจ และความปรารถนาให้กิจการดำเนินไปด้วยดี

3. ท่ากวัก: ความคล้ายที่ไม่จำเป็นต้องมีต้นกำเนิดเดียวกัน

สิ่งที่ทำให้หลายคนสงสัยที่สุดคือ ทำไมทั้งแมวกวักญี่ปุ่นและนางกวักไทยจึงมีท่าทางคล้ายกัน?

ภาพของการยกมือหรืออุ้งเท้าเข้าหาตัวสามารถตีความได้ในฐานะการเชื้อเชิญให้คนหรือสิ่งดี ๆ “เข้ามา” จึงเหมาะอย่างยิ่งกับวัตถุมงคลที่เกี่ยวข้องกับร้านค้าและการต้อนรับลูกค้า

อย่างไรก็ตาม ความคล้ายทางภาพไม่ได้หมายความว่าทั้งสองวัฒนธรรมจำเป็นต้องรับอิทธิพลจากกันโดยตรง จากแหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ ทั้งมาเนกิเนโกะและนางกวักต่างมีเรื่องเล่าและพัฒนาการทางความเชื่อของตนเอง จึงน่าสนใจกว่าหากมองว่านี่คือ “หน้าที่ของสัญลักษณ์ที่คล้ายกัน” มากกว่า “ต้นกำเนิดเดียวกัน”

ท้ายที่สุด แมวกวักญี่ปุ่นและนางกวักไทยต่างสะท้อนความหวังของผู้ค้าขายที่อยากให้ผู้คนเดินเข้ามา ให้กิจการดำเนินไปด้วยดี และให้โอกาสใหม่ ๆ เกิดขึ้น

วัตถุมงคลอาจเป็นที่พึ่งทางใจ แต่ความสำเร็จของการค้าขายยังต้องอาศัยสิ่งที่ผู้ประกอบการทำได้ด้วยตัวเอง ตั้งแต่การต้อนรับลูกค้า คุณภาพสินค้า ไปจนถึงความพยายามและการปรับตัว นี่อาจเป็นจุดร่วมที่น่าสนใจที่สุดของ “ของกวักเรียกโชค” จากสองวัฒนธรรมที่อยู่ห่างกันคนละประเทศ