ทำไมทาแป้งเย็นหลังอาบน้ำแล้วเย็นจี๊ดจนแสบผิว

ตัวการไม่ได้มีแค่ความเย็น แต่คือประสาทรับความเย็นบนผิวถูกหลอกพร้อมกันเต็มๆ

ใครเคยอาบน้ำเสร็จใหม่ๆ ตัวหมาดๆ แล้วเทแป้งเย็นลงหลังหรือหน้าอกแบบหนักมือ น่าจะรู้จักความรู้สึกนี้ดี ตอนแรกเหมือนเย็นสบาย แต่ไม่กี่วินาทีต่อมากลายเป็นเย็นจี๊ดจนต้องเกร็งตัว บางจุดถึงขั้นแสบเหมือนโดนน้ำแข็งแตะ ทั้งที่ลองจับผิวดูก็ไม่ได้เย็นจัดขนาดนั้นเลย

เมนทอลไม่ได้ทำให้ผิวกลายเป็นน้ำแข็ง

แป้งเย็นหลายสูตรใช้ เมนทอล เป็นสารที่ทำให้เกิดความรู้สึกเย็น จุดสำคัญคือเมนทอลสามารถกระตุ้นโปรตีนรับความรู้สึกชนิดหนึ่งบนเส้นประสาทที่ชื่อว่า TRPM8 ตัวรับนี้ตามธรรมชาติจะตอบสนองต่ออุณหภูมิเย็น เมื่อโดนเมนทอล มันจึงส่งสัญญาณไปสมองในลักษณะคล้ายกับตอนผิวสัมผัสความเย็นจริงๆ

พูดง่ายๆ คือ สมองได้รับข้อความว่า ตรงนี้เย็นนะ ทั้งที่อุณหภูมิผิวอาจไม่ได้ลดฮวบตามระดับความรู้สึกที่เกิดขึ้น นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมแป้งเย็นถึงทำให้รู้สึกสะท้านได้โดยไม่ต้องเอาไปแช่ตู้เย็นก่อนเลย

แล้วทำไมหลังอาบน้ำถึงรู้สึกแรงเป็นพิเศษ

หลังอาบน้ำ ผิวยังมีน้ำเกาะอยู่เป็นฟิล์มบางๆ พอน้ำระเหย มันต้องดึงพลังงานความร้อนจากบริเวณผิวไปด้วย จึงเกิด evaporative cooling หรือการระบายความร้อนจากการระเหยของน้ำ ซึ่งเป็นหลักเดียวกับที่เหงื่อช่วยให้ร่างกายเย็นลง

ตอนนี้เลยมีสองอย่างทำงานซ้อนกัน ด้านหนึ่งน้ำบนผิวกำลังระเหยและช่วยลดอุณหภูมิผิวจริง อีกด้านเมนทอลกำลังกระตุ้น TRPM8 ให้ประสาทส่งสัญญาณความเย็นขึ้นไปอีก ความเย็นที่รับรู้จึงเด่นกว่าการทาบนผิวแห้งสนิทในหลายสถานการณ์

ยิ่งทาเยอะ ไม่ได้แปลว่าจะสบายขึ้นเรื่อยๆ

ตรงนี้มีมุมที่น่าสนใจ เพราะเมนทอลไม่ได้เกี่ยวข้องกับความรู้สึกเย็นอย่างเดียว ในความเข้มข้นหรือสภาวะบางแบบ มันสามารถทำให้เกิดความรู้สึกระคายเคือง แสบ หรือร้อนปนเย็นได้ด้วย งานวิจัยพบว่าเมนทอลมีปฏิสัมพันธ์กับช่องรับความรู้สึกหลายชนิด รวมถึง TRPA1 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการรับสิ่งระคายเคืองและความเจ็บปวดบางประเภท

จึงเกิดประสบการณ์ประหลาดแบบ เย็นมากจนเหมือนแสบ ได้ ไม่ใช่เพราะผิวถูกแช่แข็ง แต่เพราะระบบประสาทรับความรู้สึกกำลังได้รับสิ่งกระตุ้นหลายแบบพร้อมกัน

ทำไมทาตรงหลัง หน้าอก หรือซอกต่างๆ แล้วสะดุ้งกว่าเดิม

ความไวของผิวไม่ได้เท่ากันทุกตำแหน่ง บริเวณที่ผิวบอบบาง มีการเสียดสี มีเหงื่อ หรือเพิ่งถูกถูจากผ้าขนหนู อาจรู้สึกระคายเคืองง่ายกว่าเดิม หากมีรอยถลอกเล็กๆ ผื่น หรือผิวที่เกราะป้องกันกำลังเสียหาย ความรู้สึกจากผลิตภัณฑ์ที่มีเมนทอลก็อาจแรงขึ้นอีก

• ผิวเปียก มีการระเหยของน้ำช่วยดึงความร้อนออก

• เมนทอล กระตุ้นตัวรับ TRPM8 ให้สมองรับรู้ความเย็น

• ทาปริมาณมาก อาจเพิ่มการกระตุ้นและความระคายเคือง

• ผิวถลอกหรือมีผื่น อาจทำให้แสบกว่าผิวปกติ

อีกเรื่องที่มักเข้าใจผิดคือ ความรู้สึกเย็นไม่ได้แปลว่าอุณหภูมิแกนกลางของร่างกายลดลงตามไปด้วย เมนทอลเก่งมากในเรื่องเปลี่ยน การรับรู้ ความเย็น จึงทำให้รู้สึกสดชื่นในอากาศร้อน แต่ความรู้สึกนั้นไม่ควรถูกใช้แทนการระบายความร้อนจริงของร่างกายในสถานการณ์ที่ร้อนจัด

ถ้าทาแล้วแสบผิดปกติ คัน บวม แดงมาก หรือเกิดตุ่มพอง ควรล้างออกและหยุดใช้

ส่วนความรู้สึกเย็นจี๊ดหลังอาบน้ำแบบที่เจอกันทั่วไป จึงอธิบายได้ค่อนข้างตรงไปตรงมาเลยว่า น้ำบนผิวกำลังระเหย ขณะที่เมนทอลกำลังกดปุ่มรับความเย็นของระบบประสาทพร้อมกัน พอเผลอเทแบบเต็มฝ่ามือแล้วป้ายรวดเดียว ผลลัพธ์ก็เลยไม่ใช่แค่เย็นสบาย แต่กลายเป็นยืนตัวแข็งอยู่กลางห้องน้ำซะงั้น