พิกแมเลียนตกหลุมรักรูปสลักที่ตัวเองสร้างเพราะความปรารถนาจะสร้างคนในอุดมคติ

พิกแมเลียนไม่ได้หลงรักแค่ความสวยของรูปสลัก แต่หลงรักสิ่งที่ตัวเองควบคุมได้ทุกอย่าง

เรื่องของพิกแมเลียนใน Metamorphoses เล่มที่ 10 ของโอวิด มีรายละเอียดชวนคิดกว่าภาพจำแบบโรแมนติกเยอะมาก เขาเป็นช่างแกะสลักแห่งไซปรัสที่ตัดสินใจไม่แต่งงาน ก่อนจะสร้างหญิงสาวจากงาช้างด้วยฝีมืออันประณีตจนรูปลักษณ์ดูแทบเหมือนมีชีวิต แล้วความชื่นชมผลงานก็ค่อยๆ เปลี่ยนเป็นความรักและความปรารถนา

โอวิดบรรยายว่าพิกแมเลียนจูบรูปสลัก สัมผัสมัน กลัวว่าการกดนิ้วแรงเกินไปจะทำให้เกิดรอยฟกช้ำ ทั้งยังแต่งตัวให้ นำของขวัญมาให้ และจัดให้นอนบนเตียงราวกับเป็นคนจริงๆ ตรงนี้สำคัญมาก เพราะมันบอกว่าขอบเขตระหว่าง วัตถุที่สร้างขึ้น กับ บุคคลที่มีชีวิตอยู่ในจินตนาการของผู้สร้าง หายไปแล้ว

แต่เหตุผลไม่ได้ง่ายแค่ว่าเขาเห็นรูปสลักสวยแล้วเกิดอารมณ์

ในเรื่องของโอวิด พิกแมเลียนเพิ่งเห็นพฤติกรรมของหญิงกลุ่มหนึ่งที่ผู้เล่าเรื่องประณามอย่างรุนแรง แล้วเขาก็เลือกหลีกหนีความสัมพันธ์กับหญิงจริง เมื่อสร้างรูปสลักขึ้นมา เขาจึงได้พบหญิงในแบบที่ไม่มีข้อขัดแย้ง ไม่มีอดีต ไม่มีความต้องการของตัวเอง และไม่มีคุณสมบัติใดที่ผู้สร้างไม่ต้องการ พูดอีกแบบคือ เขาไม่ได้เจอคนในอุดมคติ แต่ผลิตคนในอุดมคติขึ้นมาเอง

นี่คือจุดที่ตำนานเริ่มน่ากลัวนิดๆ

มนุษย์มักผูกพันกับสิ่งที่ลงแรงสร้างเป็นพิเศษอยู่แล้ว โต๊ะที่ประกอบเอง งานวาดที่ใช้เวลาหลายเดือน หรือตัวละครสมมติที่คิดรายละเอียดมานาน ยิ่งใส่เวลา ความตั้งใจ และตัวตนลงไปมาก สิ่งนั้นก็ยิ่งมีคุณค่าทางอารมณ์ แต่กรณีพิกแมเลียนถูกดันไปสุดทาง เพราะผลงานไม่ได้เป็นเพียงตัวแทนความสามารถ มันกลายเป็นวัตถุรับความรัก ความใคร่ และความหวังทั้งหมดของผู้สร้าง

ถ้ามองด้วยภาษาจิตวิทยาสมัยใหม่แบบระมัดระวัง สิ่งหนึ่งที่ตำนานนี้ชวนคิดคือ การฉายภาพความต้องการของตัวเองลงบนอีกฝ่าย คนไม่ได้รักสิ่งที่อีกฝ่ายเป็นเสมอไป บางครั้งกลับรักภาพที่สร้างขึ้นในหัว เช่น ต้องอ่อนโยน ต้องไม่ขัดใจ ต้องมีรสนิยมแบบเดียวกัน ต้องตอบสนองความรักในแบบที่คาดไว้ ความสัมพันธ์จริงจึงยากตรงที่มนุษย์อีกคนไม่ใช่งาช้างให้แกะตามใจ

รูปสลักจึงปลอดภัยกว่าคนจริงสำหรับพิกแมเลียน

มันไม่ปฏิเสธ ไม่เปลี่ยนใจ ไม่ทะเลาะ ไม่แสดงความต้องการที่ขัดกับเขา และไม่สามารถเดินหนีได้เลย ความรักชนิดนี้จึงมีสิ่งที่ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ไม่มี นั่นคือ การควบคุมเกือบสมบูรณ์

เรื่องกลับด้านเมื่อถึงเทศกาลของวีนัส ซึ่งเป็นชื่อโรมันของอะโฟรไดที พิกแมเลียนถวายเครื่องบูชาและขอให้ได้ภรรยาที่เหมือนหญิงงาช้างของตน เขาไม่ได้กล้าขอให้รูปสลักมีชีวิตตรงๆ แต่เทพีเข้าใจความปรารถนา เมื่อกลับบ้าน เขาจูบรูปสลักอีกครั้งและพบว่างาช้างเริ่มอุ่นและอ่อนลง จนกลายเป็นหญิงมีชีวิตในที่สุด

รายละเอียดที่คนยุคหลังมักเรียกหญิงคนนี้ว่า กาลาเทีย ต้องแยกออกจากต้นฉบับด้วย ในตอนพิกแมเลียนของโอวิดนั้นหญิงที่มีชีวิตขึ้นมาไม่ได้ถูกเรียกชื่อกาลาเทีย ชื่อนี้ถูกผูกเข้ากับเรื่องในธรรมเนียมยุคหลัง จึงไม่ควรอ่านย้อนกลับไปเหมือนโอวิดตั้งชื่อไว้ตั้งแต่ต้น

• ด้านศิลปะ เรื่องนี้ถามว่าผู้สร้างสามารถหลงใหลสิ่งที่ตัวเองสร้างจนมองมันเป็นชีวิตได้แค่ไหน

• ด้านความรัก มันแสดงเสน่ห์ของคู่รักที่สมบูรณ์แบบเพราะถูกออกแบบตามความต้องการ

• ด้านอำนาจ รูปสลักไม่มีสิทธิปฏิเสธผู้สร้าง จึงทำให้ความปรารถนาและการควบคุมซ้อนทับกัน

• ด้านจินตนาการ เมื่อมนุษย์เติมบุคลิก ความรู้สึก และความหมายให้วัตถุ วัตถุนั้นสามารถกลายเป็นบุคคลทางอารมณ์ได้ แม้ยังไม่มีชีวิตจริง

อีกจุดที่น่าสนใจคือโอวิดไม่ได้เล่าเรื่องนี้เป็นบทเรียนจิตวิทยา และคำอธิบายว่าพิกแมเลียนมี “สัญชาตญาณอยากเป็นผู้สร้างชีวิต” เป็นการอ่านความหมายภายหลังมากกว่าจะเป็นประโยคที่ตัวบทประกาศไว้ตรงๆ แต่ภาพของช่างฝีมือที่สร้างร่างตามอุดมคติ จากนั้นปรารถนาให้สิ่งที่สร้างก้าวข้ามเส้นจากศิลปะไปเป็นชีวิต มันแตะความฝันเก่าแก่มากของมนุษย์จริงๆ ตั้งแต่รูปปั้นมีชีวิต หุ่นยนต์ ไปจนถึงตัวละครเสมือนที่สามารถพูดตอบได้

พิกแมเลียนจึงน่าสนใจตรงที่ความรักของเขาเกิดจากวงจรประหลาด เขาสร้างสิ่งหนึ่งตามความปรารถนาของตัวเอง แล้วสิ่งที่สร้างกลับกลายเป็นวัตถุแห่งความปรารถนาอีกที คนสร้างความสมบูรณ์แบบขึ้นมาก่อน จากนั้นก็ตกเป็นทาสของความสมบูรณ์แบบนั้นเอง

และตรงนี้เองที่ตำนานอายุเกือบสองพันปียังแทงใจมนุษย์ยุคนี้ได้ดี เพราะบางครั้งสิ่งที่หลงรักที่สุดอาจไม่ใช่อีกฝ่ายเลย แต่อาจเป็นภาพของอีกฝ่ายที่ถูกแกะขึ้นมาอย่างละเอียดอยู่ในหัวตัวเอง