ดอลลาร์ยังครองโลกแค่ไหน เมื่อบริกส์เริ่มลดการพึ่งพาเงินสหรัฐ

เรื่องนี้ไม่ได้มีแค่ดอลลาร์ปะทะบริกส์

เวลาพูดถึงอำนาจของสหรัฐ หลายคนมองไปที่กองทัพก่อน แต่มีอีกอย่างที่ฝังอยู่ในชีวิตประจำวันทั่วโลกแบบแทบมองไม่เห็น นั่นคือ ดอลลาร์สหรัฐ น้ำมัน สินค้าโภคภัณฑ์ หนี้ระหว่างประเทศ เงินสำรองของธนาคารกลาง ไปจนถึงธุรกรรมการค้าจำนวนมหาศาลล้วนมีดอลลาร์เข้าไปเกี่ยวข้อง

แล้วดอลลาร์ขึ้นมาถึงจุดนี้ได้ยังไง?

จุดเปลี่ยนไม่ได้เกิดจากน้ำมันอย่างเดียว

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง สหรัฐมีขนาดเศรษฐกิจใหญ่ ตลาดทุนลึก ระบบธนาคารแข็งแรง และถือครองทองคำจำนวนมาก ระบบเบรตตันวูดส์จึงวางดอลลาร์ไว้ตรงกลาง โดยกำหนดให้ดอลลาร์ผูกกับทองคำ ขณะที่เงินสกุลอื่นผูกกับดอลลาร์

แม้สหรัฐยุติการแลกดอลลาร์เป็นทองคำในปี 1971 ดอลลาร์ก็ไม่ได้หายจากเวทีโลก เพราะทั้งธนาคาร บริษัท นักลงทุน และรัฐบาลต่างสร้างระบบการเงินที่ใช้ดอลลาร์กันมาหลายสิบปีแล้ว การเปลี่ยนไปใช้เงินอื่นพร้อมกันจึงไม่ใช่เรื่องง่าย

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะอำนาจของสกุลเงินไม่ได้เกิดจากคำสั่งอย่างเดียว แต่มาจากสิ่งที่เรียกว่าแรงหนุนของเครือข่าย ยิ่งคนใช้เยอะ ตลาดยิ่งใหญ่ ซื้อขายง่าย ต้นทุนยิ่งต่ำ คนใหม่ก็ยิ่งอยากใช้ตาม

แล้วคำว่าเปโตรดอลลาร์คืออะไร

หลังวิกฤตน้ำมันช่วงทศวรรษ 1970 สหรัฐกับซาอุดีอาระเบียกระชับความร่วมมือทางเศรษฐกิจอย่างจริงจัง มีการตั้งคณะกรรมาธิการร่วมด้านเศรษฐกิจในปี 1974 และเงินรายได้จากน้ำมันของประเทศผู้ส่งออกจำนวนมากก็ไหลกลับไปลงทุนในสินทรัพย์ดอลลาร์ รวมถึงพันธบัตรสหรัฐ กระบวนการนี้ถูกเรียกกันว่า การหมุนเวียนเปโตรดอลลาร์

แต่เรื่องที่ชอบเล่ากันว่า มีสัญญาลับอายุ 50 ปีบังคับซาอุดีอาระเบียให้ขายน้ำมันเป็นดอลลาร์เท่านั้น แล้วสัญญาหมดอายุในปี 2024 นั้น หลักฐานทางประวัติศาสตร์ของหน่วยงานสหรัฐไม่ได้รองรับภาพแบบนั้น เอกสารที่ตรวจสอบได้พูดถึงความร่วมมือทางเศรษฐกิจ การพัฒนา และการนำรายได้จากน้ำมันกลับมาลงทุน มากกว่าจะเป็นสัญญาผูกขาดการขายน้ำมันด้วยดอลลาร์ที่มีวันหมดอายุตายตัว

น้ำมันจึงช่วยเสริมบทบาทดอลลาร์จริง แต่ไม่ใช่เสาค้ำเพียงต้นเดียว ต่อให้วันหนึ่งผู้ส่งออกน้ำมันรับเงินหยวน รูปี หรือยูโรมากขึ้น ระบบดอลลาร์ก็ไม่ได้พังลงทันที

ตัวเลขตอนนี้ยังห่างคำว่าดอลลาร์หมดอำนาจ

ข้อมูลเงินสำรองระหว่างประเทศของไอเอ็มเอฟในไตรมาสแรกปี 2026 ระบุว่า ดอลลาร์ยังคิดเป็นประมาณ 57.13% ของเงินสำรองที่ระบุสกุลเงินได้ทั่วโลก ยูโรอยู่ราว 20% ส่วนเงินหยวนจีนยังอยู่ต่ำกว่า 2%

อีกด้านหนึ่ง ธนาคารเพื่อการชำระหนี้ระหว่างประเทศชี้มานานว่า ดอลลาร์ไม่ได้เด่นเฉพาะเงินสำรอง แต่ยังมีบทบาทสูงในสินเชื่อระหว่างประเทศ การออกตราสารหนี้ และการตั้งราคาการค้าข้ามประเทศ นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการลดสัดส่วนเงินสำรองดอลลาร์เพียงไม่กี่เปอร์เซ็นต์ จึงไม่ได้แปลว่าระบบการเงินโลกกำลังเปลี่ยนเจ้าของทันที

บริกส์กำลังทำอะไรจริงๆ

สิ่งที่เกิดขึ้นชัดกว่าคำว่าโค่นดอลลาร์ คือสมาชิกบริกส์พยายามสร้าง ทางเลือกเพิ่ม เช่น ใช้เงินท้องถิ่นในการค้าระหว่างกัน เชื่อมระบบชำระเงิน ลดต้นทุนธุรกรรม และปล่อยสินเชื่อเป็นเงินสกุลของประเทศสมาชิกมากขึ้น

ธนาคารเพื่อการพัฒนาใหม่ของบริกส์ตั้งเป้าว่าช่วงปี 2022-2026 ราว 30% ของการจัดหาเงินทุนจะอยู่ในสกุลเงินท้องถิ่น ขณะที่แถลงการณ์ด้านการเงินของบริกส์ก็สนับสนุนการชำระเงินข้ามพรมแดนด้วยเงินท้องถิ่น แต่แนวทางหลายส่วนยังเป็นความสมัครใจและอยู่ระหว่างพัฒนาระบบ

จุดที่มักเข้าใจผิดคือ บริกส์ยังไม่มีเงินสกุลกลางที่เปิดใช้แทนดอลลาร์ และกระทรวงการคลังบราซิลเคยยืนยันในปี 2025 ว่าไม่ได้มีการหารืออย่างเป็นทางการเพื่อสร้างเงินสกุลร่วมของบริกส์ สิ่งที่เดินหน้าอยู่จริงจึงใกล้กับการสร้างเครือข่ายชำระเงินหลายสกุลมากกว่า

• จีน ต้องการให้เงินหยวนถูกใช้ระหว่างประเทศมากขึ้น

• รัสเซีย มีแรงจูงใจสูงในการลดการพึ่งโครงสร้างการเงินตะวันตกหลังเผชิญมาตรการคว่ำบาตร

• ประเทศกำลังพัฒนาหลายแห่ง สนใจลดความเสี่ยงจากค่าเงินดอลลาร์และต้นทุนการชำระเงินข้ามประเทศ

• ธนาคารกลาง จำนวนหนึ่งกระจายสินทรัพย์สำรองไปยังทองคำและเงินสกุลอื่นมากขึ้น

แต่การมีเหตุผลอยากลดดอลลาร์ กับการมีสิ่งที่สามารถแทนดอลลาร์ได้ทั้งระบบ เป็นคนละเรื่องกันเลย

สกุลเงินที่จะขึ้นมาแข่งต้องมีตลาดพันธบัตรขนาดใหญ่ สินทรัพย์ปลอดภัยจำนวนมหาศาล เงินเคลื่อนย้ายได้สะดวก กฎหมายที่นักลงทุนเชื่อถือ และตลาดที่สามารถรองรับเงินหลายล้านล้านดอลลาร์โดยไม่ติดขัด สหรัฐมีองค์ประกอบพวกนี้สะสมมานาน ส่วนคู่แข่งแต่ละรายยังมีข้อจำกัดของตัวเอง

ภาพที่น่าจับตาจึงไม่ใช่ดอลลาร์หายไป แต่เป็นโลกที่มีหลายสกุลเงินมากขึ้น

ประเทศหนึ่งอาจซื้อพลังงานด้วยหยวน ค้ากับเพื่อนบ้านด้วยเงินท้องถิ่น เก็บทองคำเพิ่ม แต่ยังถือพันธบัตรสหรัฐและกู้เงินดอลลาร์ไปพร้อมกันได้ทั้งหมด ระบบการเงินโลกไม่ได้เปลี่ยนแบบสวิตช์เปิดปิด มันค่อยๆ ขยับทีละตลาด ทีละประเทศ ทีละระบบชำระเงิน

ถ้าวันหนึ่งสัดส่วนดอลลาร์ลดลงต่อเนื่องพร้อมกับการค้า หนี้ และเงินทุนสำรองย้ายไปสกุลอื่นอย่างกว้างขวาง นั่นถึงจะเป็นสัญญาณการเปลี่ยนโครงสร้างครั้งใหญ่ ตอนนี้สิ่งที่เห็นชัดกว่าคือ ยุคที่ดอลลาร์ไม่มีคู่แข่งกำลังถูกท้าทาย แต่ยุคที่ดอลลาร์หมดความสำคัญยังมาไม่ถึง