พระอาทิตย์ 5 ดวงบนฟ้า เกิดขึ้นได้อย่างไร และทำไมคนในอดีตเคยมองเป็นลางสำคัญ

พระอาทิตย์ไม่ได้เพิ่มเป็นห้าดวง สิ่งที่เพิ่มคือภาพแสงบนชั้นบรรยากาศ

เห็นท้องฟ้ามีดวงสว่างเรียงกันหลายจุดแล้วเผลอคิดว่ามีพระอาทิตย์หลายดวง อันนี้เข้าใจได้เลย เพราะบางครั้งภาพมันเหมือนดวงจริงจนแยกแทบไม่ออก แต่ปรากฏการณ์แบบนี้อยู่ในกลุ่ม ฮาโลจากผลึกน้ำแข็ง และกรณีที่มีจุดสว่างขนาบดวงอาทิตย์มักเรียกว่า ซันด็อก หรือพาร์ฮีเลียน

จุดสำคัญคือบนฟ้ายังมีพระอาทิตย์จริงเพียงดวงเดียว

แสงที่ดูเหมือนดวงอาทิตย์เพิ่มขึ้นเกิดจากแสงอาทิตย์เดินทางผ่านผลึกน้ำแข็งรูปทรงหกเหลี่ยมในเมฆชั้นสูง เช่น เมฆซีร์รัสหรือซีร์โรสเตรตัส ผลึกเล็กๆ เหล่านี้ทำหน้าที่คล้ายปริซึม เมื่อวางตัวในมุมเหมาะ แสงจะหักเหเข้าตาคนมองจนเกิดจุดสว่างด้านซ้ายและขวาของดวงอาทิตย์ โดยตำแหน่งซันด็อกแบบคลาสสิกอยู่ห่างจากดวงอาทิตย์ราว 22 องศา

ตรงนี้มีเรื่องที่มักเข้าใจกันคลาดเคลื่อน คำว่า “พระอาทิตย์ 3 ดวง” อธิบายได้ง่ายๆ ว่าเป็นดวงจริงตรงกลาง บวกซันด็อกสองข้าง แต่ภาพที่ดูเหมือน “5 ดวง” ไม่ได้แปลว่ามีซันด็อกมาตรฐานเพิ่มมาอีกสี่จุดเสมอไป บางเหตุการณ์เป็น อาทิตย์ทรงกลดแบบซับซ้อน ที่มีองค์ประกอบหลายชนิดเกิดพร้อมกัน เช่น วงฮาโล 22 องศา เส้นพาร์ฮีลิก จุดสว่างจากการหักเห และส่วนโค้งชนิดอื่น เมื่อความสว่างไปรวมกันเป็นหย่อมๆ ตาจึงอ่านภาพเป็นดวงอาทิตย์หลายดวงได้

แล้วทำไมมักเห็นชัดในพื้นที่หนาว

ไม่ได้แปลว่าต้องหนาวที่พื้นดินจนมีหิมะถึงจะเกิดได้ สิ่งที่ต้องมีคือผลึกน้ำแข็งในบรรยากาศ บริเวณเมฆชั้นสูงอุณหภูมิต่ำพอให้น้ำอยู่ในรูปผลึกน้ำแข็งได้อยู่แล้ว เพียงแต่ในเขตอากาศหนาวยังมีโอกาสเกิดผลึกน้ำแข็งใกล้พื้นดินแบบ “ละอองเพชร” ได้ด้วย จึงมีโอกาสเจอภาพฮาโลสวยและซับซ้อนมากขึ้นในบางสภาพอากาศ

• ซันด็อกมักอยู่ระดับเดียวกับดวงอาทิตย์ และเห็นได้ด้านซ้าย ขวา หรือทั้งสองข้าง

• ด้านที่ใกล้ดวงอาทิตย์มักออกแดงกว่า เพราะแสงแต่ละสีหักเหไม่เท่ากัน

• มุมของดวงอาทิตย์มีผลกับรูปร่าง โดยช่วงดวงอาทิตย์อยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้ามักเห็นซันด็อกเด่น

• ภาพที่เห็นขึ้นกับตำแหน่งคนมอง ผลึกเดียวกันไม่ได้ส่งแสงเข้าตาทุกคนในมุมเดียวกัน

เรื่องนี้เลยมีความน่าสนใจอีกชั้น เพราะก่อนคนเข้าใจฟิสิกส์ของแสง ท้องฟ้าที่เหมือนมีพระอาทิตย์หลายดวงย่อมถูกตีความเป็นลางได้ไม่ยาก ตัวอย่างดังในอังกฤษเกิดช่วงสงครามดอกกุหลาบ ปี ค.ศ. 1461 ก่อนยุทธการมอร์ติเมอร์สครอส มีบันทึกเรื่องการเห็น “สามดวงอาทิตย์” หรือพาร์ฮีเลียน เอ็ดเวิร์ดแห่งยอร์กถูกเล่าว่าใช้ภาพนั้นปลุกขวัญทหาร โดยเชื่อมสามดวงเข้ากับตรีเอกานุภาพ เหตุการณ์นี้จึงติดอยู่ในประวัติศาสตร์การเมืองและสงคราม ไม่ได้เป็นแค่เกร็ดอุตุนิยมวิทยา

อีกกรณีที่โด่งดังอยู่ที่สตอกโฮล์ม วันที่ 20 เมษายน ค.ศ. 1535 มีการเห็นวงและจุดสว่างหลายตำแหน่งรอบดวงอาทิตย์ จนเกิดภาพวาดที่ปัจจุบันรู้จักกันในชื่อ เวเดอร์โซลสตาฟลัน หรือภาพซันด็อก ภาพนั้นสำคัญทั้งในฐานะหลักฐานของปรากฏการณ์ฮาโลและภาพเมืองสตอกโฮล์มยุคเก่า คนในสมัยนั้นมีการตีความสิ่งที่เห็นเข้ากับศาสนาและการเมืองด้วย ซึ่งสะท้อนชัดว่าปรากฏการณ์เดียวกัน พอความรู้คนละยุค ความหมายก็เปลี่ยนไปได้ไกลมาก

ถ้าเห็นด้วยตาตัวเอง ควรดูยังไงให้ปลอดภัย
อย่าจ้องดวงอาทิตย์ตรงๆ โดยเฉพาะผ่านกล้องสองตา กล้องโทรทรรศน์ หรือเลนส์ซูมที่ไม่มีฟิลเตอร์สุริยะมาตรฐาน เพราะแสงเข้มข้นสามารถทำลายจอประสาทตาได้ ถ้าจะสังเกตซันด็อกด้วยตาเปล่า ให้ใช้สิ่งปลูกสร้างบังดวงอาทิตย์จริง แล้วมองบริเวณด้านข้างแทน จะเห็นจุดสว่างหรือสีได้ง่ายขึ้นโดยไม่ต้องจ้องแหล่งกำเนิดแสงโดยตรง

ความน่าทึ่งของ “พระอาทิตย์ห้าดวง” จึงไม่ได้อยู่ที่จักรวาลมีพระอาทิตย์โผล่มาเพิ่มชั่วคราว แต่อยู่ที่ผลึกน้ำแข็งจิ๋วมหาศาลสามารถจัดแสงจากดวงเดียวให้กลายเป็นวง เส้น โค้ง และจุดสว่างหลายตำแหน่งบนฟ้าได้ พอไปเจอกับประวัติศาสตร์ ความเชื่อ และช่วงเวลาที่คนยังไม่มีคำอธิบายทางฟิสิกส์ ภาพบนฟ้าธรรมดาตามกฎธรรมชาติก็กลายเป็น “สัญญาณ” ที่มีผลต่อความรู้สึกและการตัดสินใจของคนได้จริง