ชีวิตผู้หญิงเกาหลีเหนือ เมื่อกฎของรัฐ ความหิว และการค้ามนุษย์ซ้อนทับกัน

เกิดเป็นผู้หญิงในเกาหลีเหนือ ชีวิตไม่ได้ถูกกำหนดแค่ด้วยฐานะหรือครอบครัว

สิ่งที่กำหนดชีวิตตั้งแต่เด็กไปจนโตคือระบบสังคมที่รัฐควบคุมข้อมูล การเดินทาง การทำงาน และพฤติกรรมในชีวิตประจำวันอย่างเข้มงวด ขณะเดียวกันผู้หญิงจำนวนไม่น้อยยังต้องแบกบทบาทหาอาหาร หาเงิน และดูแลครอบครัวไปพร้อมกันอีกชั้นหนึ่ง

เด็กโตมากับโลกที่ข้อมูลถูกคัดเลือกให้แล้ว

โรงเรียนในเกาหลีเหนือไม่ได้มีแค่วิชาคณิตศาสตร์ ภาษา หรือวิทยาศาสตร์ แต่การศึกษายังเชื่อมโยงกับอุดมการณ์ของรัฐอย่างใกล้ชิด เด็กถูกปลูกฝังเรื่องความภักดีต่อผู้นำและประเทศตั้งแต่เล็ก ขณะที่การเข้าถึงสื่อจากต่างประเทศถูกจำกัดอย่างหนัก

เรื่องนี้สำคัญมาก เพราะคนที่ไม่เคยเปิดอินเทอร์เน็ตแบบเสรี ไม่เคยดูข่าวหลายสำนัก และแทบไม่มีโอกาสเดินทางออกนอกประเทศ ย่อมมีเครื่องมือสำหรับเปรียบเทียบโลกภายนอกน้อยกว่าคนในสังคมเปิด การควบคุมข้อมูลจึงไม่ใช่แค่การปิดเว็บไซต์ แต่คือการกำหนดขอบเขตว่าอะไรสามารถกลายเป็นความจริงในชีวิตประจำวันได้บ้าง

และพอเป็นผู้หญิง ความกดดันยังซ้อนเพิ่มขึ้นอีก

แม้กฎหมายเกาหลีเหนือประกาศหลักความเสมอภาคระหว่างเพศ แต่รายงานด้านสิทธิมนุษยชนหลายชุดพบช่องว่างระหว่างข้อความในกฎหมายกับชีวิตจริง ผู้หญิงและเด็กหญิงยังเผชิญบทบาททางเพศแบบดั้งเดิม การเลือกปฏิบัติ รวมถึงความเสี่ยงต่อความรุนแรงที่เข้าถึงกลไกช่วยเหลือได้ยาก

ตลาดกลับกลายเป็นพื้นที่สำคัญของผู้หญิง

หลังวิกฤตเศรษฐกิจและความอดอยากรุนแรงในทศวรรษ 1990 ระบบแจกจ่ายอาหารของรัฐไม่สามารถรองรับประชาชนจำนวนมากได้ ตลาดนอกระบบและตลาดที่ภายหลังได้รับการยอมรับมากขึ้นจึงกลายเป็นช่องทางเอาตัวรอด ผู้หญิงมีบทบาทสูงในกิจกรรมค้าขายเหล่านี้ เพราะผู้ชายจำนวนหนึ่งยังผูกอยู่กับสถานที่ทำงานของรัฐมากกว่า

ภาพจึงค่อนข้างย้อนแย้ง ผู้หญิงอาจมีอำนาจทางเศรษฐกิจในครอบครัวเพิ่มขึ้นจากการขายอาหาร เสื้อผ้า หรือสินค้าเล็กๆ แต่ขณะเดียวกันก็ยังอยู่ภายใต้ข้อจำกัดของรัฐและโครงสร้างชายเป็นใหญ่ เงินที่หาได้ไม่ได้แปลว่าจะมีเสรีภาพในการเลือกชีวิตมากขึ้นตามสัดส่วนเสมอไป

จุดที่หนักที่สุดเกิดขึ้นเมื่อบางคนพยายามข้ามพรมแดนไปจีน

เส้นทางหลบหนีออกจากเกาหลีเหนือมีความเสี่ยงสูงมาก โดยเฉพาะผู้หญิงที่ไม่มีสถานะทางกฎหมายในจีน รายงานของผู้เชี่ยวชาญสหประชาชาติระบุว่าผู้หญิงและเด็กหญิงชาวเกาหลีเหนือบางส่วนตกเป็นเหยื่อเครือข่ายค้ามนุษย์ ถูกบังคับแต่งงาน แสวงหาประโยชน์ทางเพศ ใช้แรงงาน หรือทำงานรับใช้ในบ้าน

ต้องแยกให้ชัดว่า ผู้หญิงเกาหลีเหนือที่อยู่ในจีนไม่ได้เป็นเหยื่อค้ามนุษย์ทุกคน แต่สถานะที่เปราะบางทำให้การขอความช่วยเหลือยากมาก หากไปแจ้งเจ้าหน้าที่ก็อาจกลัวถูกจับและส่งกลับประเทศเดิม จึงเกิดสภาพคล้ายติดอยู่ตรงกลาง จะหนีก็เสี่ยง จะอยู่ต่อก็อาจถูกควบคุมโดยนายหน้าหรือครอบครัวที่ซื้อแรงงานและการแต่งงานมา

คำว่า เจ้าสาวขาย จึงไม่ใช่ตลาดแต่งงานธรรมดา

เมื่อมีการจ่ายเงินผ่านนายหน้าเพื่อส่งผู้หญิงไปอยู่กับผู้ชายที่ไม่เคยรู้จัก โดยไม่มีเสรีภาพเต็มที่ในการเลือกหรือปฏิเสธ เรื่องนั้นเข้าข่ายปัญหาการค้ามนุษย์และการแต่งงานโดยถูกบังคับ ไม่ควรเล่าเหมือนเป็นวัฒนธรรมแปลกๆ ให้ดูน่าตื่นเต้น เพราะเบื้องหลังคือคนจริงที่อาจไม่มีเอกสาร ไม่มีเครือข่ายช่วยเหลือ และมีลูกอยู่ในจีนจนการหลบหนียิ่งซับซ้อนขึ้น

• หนีความลำบากไม่ได้แปลว่าจะพบความปลอดภัยทันที

• การไม่มีสถานะทางกฎหมายทำให้ต่อรองกับนายหน้าและนายจ้างได้ยาก

• ผู้ที่มีลูกในจีนอาจต้องเลือกระหว่างเสี่ยงถูกส่งกลับกับการแยกจากลูก

• ผู้ถูกส่งกลับเกาหลีเหนือมีรายงานความเสี่ยงต่อการควบคุมตัว การสอบสวน และการปฏิบัติที่รุนแรง

อีกเรื่องที่ควรระวังคือข้อมูลเกี่ยวกับเกาหลีเหนือจำนวนมากตรวจสอบจากภายในประเทศได้ยาก รายละเอียดบางอย่างมาจากคำให้การของผู้หลบหนี รายงานองค์กรสิทธิมนุษยชน ภาพถ่ายดาวเทียม และข้อมูลที่รวบรวมข้ามพรมแดน จึงไม่ควรเชื่อเรื่องเล่าประเภท กฎประหลาดทุกข้อ ที่แชร์ต่อกันโดยไม่มีหลักฐาน เพราะมีทั้งเรื่องจริง เรื่องเก่า เรื่องเฉพาะพื้นที่ และเรื่องที่ถูกขยายจนผิดเพี้ยนปะปนกันอยู่เยอะมาก

สิ่งที่น่าจับตาจริงๆ ไม่ใช่ว่าชีวิตที่นั่นแปลกแค่ไหน แต่คือเมื่อข้อมูล การเดินทาง รายได้ และสิทธิในการเลือกถูกจำกัดพร้อมกัน คนธรรมดาจะเหลือทางเลือกในชีวิตมากแค่ไหน