ภาพประวัติศาสตร์จีน เมื่อจักรยานคือหัวใจของชีวิตและการค้าขาย

ภาพพ่อค้าหรือชาวบ้านที่ปั่นจักรยานบรรทุกสัตว์ปีกจำนวนมากไปตามถนน อาจดูเป็นภาพแปลกตาสำหรับคนในปัจจุบัน แต่หากย้อนกลับไปยังประเทศจีนในช่วงทศวรรษ 1980–1990 ภาพลักษณะนี้กลับเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตที่พบเห็นได้ไม่น้อย และยังสะท้อนยุคสมัยที่จีนเคยได้รับฉายาว่า “อาณาจักรแห่งจักรยาน” หรือ Bicycle Kingdom ได้อย่างชัดเจน เพราะจักรยานในเวลานั้นไม่ได้ทำหน้าที่เพียงพาคนเดินทางจากบ้านไปทำงาน แต่ยังเป็นทั้งรถส่งของ รถขนสินค้า และเครื่องมือทำมาหากินของผู้คนจำนวนมหาศาลอีกด้วย

หนึ่งในภาพถ่ายที่น่าสนใจจากยุคนั้นเผยให้เห็นชายคนหนึ่งกำลังปั่นจักรยานโดยมีเป็ดและสัตว์ปีกจำนวนมากบรรทุกอยู่ด้านหลัง บางภาพใช้ตะกร้าสานขนาดใหญ่ผูกไว้สองข้างของรถ ขณะที่บางภาพนำสัตว์ปีกมัดหรือจัดวางรอบบริเวณตะแกรงท้ายจักรยานอย่างแน่นหนา การจัดน้ำหนักทั้งสองด้านให้ใกล้เคียงกันถือเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง เพราะหากน้ำหนักเทไปด้านใดด้านหนึ่งมากเกินไป ผู้ขี่อาจเสียการทรงตัวได้ง่าย โดยเฉพาะเมื่อเดินทางผ่านถนนที่ไม่ได้เรียบเหมือนถนนในเมืองใหญ่ปัจจุบัน

มีภาพหนึ่งที่ได้รับการบันทึกในนครเซี่ยงไฮ้เมื่อปี 1986 โดยช่างภาพ Mark Chester แสดงให้เห็นนักปั่นจักรยานที่มีตะกร้าสานบรรทุกเป็ดมีชีวิตอยู่ด้านหลัง ขณะที่ถนนเบื้องหน้ายังเต็มไปด้วยผู้คนที่ใช้จักรยานเช่นเดียวกัน ภาพดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของชุดภาพสารคดีเกี่ยวกับชีวิตประจำวันในเซี่ยงไฮ้ และช่วยให้เราเห็นว่าการขนสัตว์ปีกด้วยจักรยานในยุคนั้นไม่ได้เป็นเพียงภาพที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อความแปลกตา แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบขนส่งสินค้าในชีวิตจริง

ในปี 1994 ก็ยังมีภาพถ่ายจากเมืองเฉิงตู มณฑลเสฉวน แสดงชายคนหนึ่งปั่นจักรยานไปตามถนนชนบท โดยมีตะกร้าขนาดใหญ่สองใบแขวนอยู่สองข้างและบรรทุกทั้งห่านกับไก่จำนวนมาก ภาพเช่นนี้ช่วยสะท้อนให้เห็นว่า แม้จีนกำลังก้าวเข้าสู่ช่วงการเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว รถยนต์และรถบรรทุกเริ่มเพิ่มจำนวนขึ้นเรื่อย ๆ แต่ในพื้นที่ชนบทและเมืองขนาดเล็ก จักรยานก็ยังคงเป็นเครื่องมือขนส่งสารพัดประโยชน์ที่ทั้งราคาถูก ซ่อมง่าย และสามารถนำสินค้าเข้าไปถึงตลาดหรือชุมชนที่รถยนต์เข้าถึงได้ไม่สะดวก

ความสำคัญของจักรยานในจีนช่วงเวลานั้นแทบจะยากที่จะจินตนาการจากภาพเมืองจีนในปัจจุบัน ก่อนที่รถยนต์ส่วนบุคคลจะกลายเป็นของธรรมดา จักรยานเคยเป็นหัวใจของการเดินทางในเมืองจีน ระบบเมืองและสถานที่ทำงานจำนวนมากถูกจัดวางในระยะที่ผู้คนสามารถปั่นจักรยานไปถึงได้ง่าย วัฒนธรรมการเดินทางด้วยจักรยานเติบโตอย่างมากตลอดช่วงทศวรรษ 1970 และ 1980 ก่อนจะขึ้นถึงจุดสูงสุดในช่วงต้นทศวรรษ 1990 จนคำว่า “Bicycle Kingdom” กลายเป็นคำอธิบายประเทศจีนที่คนทั่วโลกคุ้นเคย

จักรยานรุ่นใหญ่ที่ชาวจีนเรียกกันโดยทั่วไปว่า 28-dagang หรือจักรยานล้อขนาด 28 นิ้ว เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของพาหนะประเภทนี้ ตัวรถมีโครงเหล็กแข็งแรง ล้อใหญ่ และตะแกรงท้ายที่สามารถดัดแปลงเพื่อบรรทุกของได้สารพัด ตั้งแต่กระสอบข้าว ผัก ผลไม้ ถ่านหิน เครื่องใช้ในบ้าน ไปจนถึงสัตว์ปีก จักรยานชนิดนี้ยังได้รับความนิยมในชนบทจีนต่อเนื่องไปจนถึงช่วงปลายทศวรรษ 1990 เพราะสามารถทำงานที่คล้ายกับรถบรรทุกขนาดเล็กได้ในต้นทุนที่ต่ำมาก

ด้วยเหตุนี้ พ่อค้ารายย่อยที่ต้องนำเป็ด ไก่ หรือห่านจากหมู่บ้านไปขายในตลาดจึงไม่จำเป็นต้องมีรถบรรทุก สิ่งที่ต้องมีก็คือจักรยานที่แข็งแรง เชือก ตะกร้าหรือโครงสำหรับบรรทุกของ และทักษะในการจัดน้ำหนักให้สมดุล จากนั้นสินค้าก็สามารถเดินทางจากพื้นที่เลี้ยงสัตว์ไปยังตลาดสดในเมืองได้โดยตรง

หากมองด้วยสายตาของคนปัจจุบัน วิธีขนส่งสัตว์มีชีวิตเช่นนี้อาจทำให้เกิดคำถามด้านสวัสดิภาพสัตว์ และมาตรฐานในการขนส่งปศุสัตว์ปัจจุบันก็แตกต่างจากอดีตอย่างมาก แต่เมื่อพิจารณาในบริบททางประวัติศาสตร์ ภาพเหล่านี้เป็นหลักฐานที่มีคุณค่า เพราะบันทึกให้เห็นระบบเศรษฐกิจขนาดเล็กซึ่งเชื่อมโยงเกษตรกร พ่อค้ารายย่อย และตลาดสดเข้าด้วยกัน โดยแทบไม่ต้องพึ่งเครื่องยนต์เลย

สิ่งที่น่าสนใจอีกประการหนึ่งคือ จักรยานในจีนไม่ได้เป็นเพียงพาหนะของคนจนเท่านั้น ในช่วงหนึ่งมันเคยเป็นทรัพย์สินชิ้นสำคัญของครอบครัว เช่นเดียวกับจักรเย็บผ้าและนาฬิกาข้อมือ และเมื่อจีนเริ่มปฏิรูปเศรษฐกิจตั้งแต่ปลายทศวรรษ 1970 จำนวนจักรยานก็ยิ่งเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ในปี 1990 มีรายงานอัตราการถือครองเฉลี่ยประมาณ 188.6 คันต่อ 100 ครัวเรือนในเขตเมือง หรือเกือบสองคันต่อหนึ่งครอบครัวเลยทีเดียว

ถนนในเมืองใหญ่บางแห่งจึงเต็มไปด้วยจักรยานนับพันคันในช่วงเวลาเร่งด่วน จนภาพ “ทะเลจักรยาน” กลายเป็นสัญลักษณ์อย่างหนึ่งของจีนในสายตาชาวต่างชาติ ขณะที่จักรยานซึ่งอยู่ในชนบทก็ถูกใช้งานหนักกว่าเดิมอีกขั้น เพราะนอกจากจะขี่ไปทำงานแล้ว ยังต้องทำหน้าที่ลากและบรรทุกสิ่งของแทบทุกอย่างที่สามารถผูกติดกับตัวรถได้

แต่เมื่อจีนเข้าสู่ช่วงเศรษฐกิจเติบโตอย่างรวดเร็วในทศวรรษ 1990 รถจักรยานยนต์ รถตู้ และรถยนต์ส่วนบุคคลก็เริ่มเข้ามาแทนที่จักรยาน การขยายตัวของเมืองทำให้ระยะทางระหว่างบ้านกับสถานที่ทำงานเพิ่มขึ้น และสัดส่วนการใช้จักรยานก็ค่อย ๆ ลดลงหลังช่วงกลางทศวรรษ 1990

ภาพพ่อค้าที่ปั่นจักรยานบรรทุกเป็ดไปตลาดจึงมีคุณค่ามากกว่าความประหลาดของภาพ เพราะมันบันทึกช่วงรอยต่อครั้งสำคัญของจีนเอาไว้ ช่วงเวลาที่ประเทศกำลังเปลี่ยนจากสังคมซึ่งจักรยานเป็นหนึ่งในเครื่องจักรสำคัญของชีวิตประจำวัน ไปสู่สังคมเมืองที่รถยนต์ ถนน高速 และระบบโลจิสติกส์สมัยใหม่กำลังเข้ามาแทนที่อย่างรวดเร็ว

จักรยานหนึ่งคันในภาพอาจดูธรรมดา แต่เมื่อมองให้ลึกลงไป เราจะเห็นทั้งวิถีชีวิต การค้าขาย การขนส่ง และโครงสร้างเศรษฐกิจของยุคหนึ่งอยู่บนล้อเพียงสองล้อ และเป็ดหลายสิบตัวที่ถูกนำไปยังตลาดก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของหลักฐานว่า ครั้งหนึ่ง “อาณาจักรแห่งจักรยาน” ของจีนไม่ได้ขนส่งเพียงผู้คน แต่แทบจะขนส่งทุกสิ่งที่สามารถพาไปบนจักรยานได้เลยทีเดียว.