ย้อนคดีราชบุรีปี 2547 ความเชื่อบูชาพระอินทร์กับโศกนาฏกรรมเด็กวัย 12 ปี

บ้านธรรมดา แต่ความเชื่อในบ้านไม่ธรรมดา

วันที่ 4 ตุลาคม 2547 ตำรวจ สภ.ดำเนินสะดวก จังหวัดราชบุรี เข้าตรวจบ้านไม้สองชั้นหลังหนึ่ง หลังได้รับแจ้งว่ามีผู้เสียชีวิต บนชั้นสองพบเด็กหญิงวัย 12 ปีเสียชีวิตอยู่ในบ้าน ใกล้จุดเกิดเหตุมีของมีคมและภาชนะใส่น้ำที่เกี่ยวข้องกับเหตุ ส่วนชั้นล่างกลับพบผู้หญิง 4 คนในครอบครัว ได้แก่ แม่ ยาย และญาติหญิงอีกสองคน อยู่รวมกันในห้องที่ปิดจากด้านใน พร้อมสวดถ้อยคำเกี่ยวกับการบูชาพระอินทร์

สิ่งที่ทำให้คดีนี้ต่างจากคดีครอบครัวทั่วไป

หลังถูกควบคุมตัว คนในครอบครัวยอมรับว่ามีส่วนร่วมกับการเสียชีวิตของเด็ก โดยข้อมูลการสอบสวนที่ถูกเผยแพร่ภายหลังระบุว่า แม่เป็นผู้ลงมือหลัก และอ้างว่าได้ยินเสียงสั่งให้ฆ่าลูกเพื่อชำระสิ่งชั่วร้ายที่เชื่อว่าติดอยู่กับเด็ก ความเชื่อไม่ได้เกิดขึ้นกับคนคนเดียว แต่ปรากฏอยู่ในกลุ่มญาติที่อาศัยใกล้ชิดกัน จนทั้งหมดมองเหตุการณ์ผ่านกรอบเดียวกัน

ตรงนี้ต้องแยกให้ชัดก่อนว่า ความเชื่อทางศาสนา ความเชื่อเรื่องเทพ หรือพิธีกรรม ไม่ได้แปลว่าเป็นอาการทางจิต คนจำนวนมากมีความเชื่อทางจิตวิญญาณโดยใช้ชีวิตและตัดสินใจได้ตามปกติ สิ่งที่แพทย์สนใจคือระดับการรับรู้ความจริง ความสามารถในการตั้งคำถามกับความคิดของตัวเอง และความเสี่ยงที่ความเชื่อนั้นจะผลักให้เกิดอันตรายต่อตัวเองหรือคนอื่น

คดีราชบุรีจึงน่าสนใจตรงคำว่า ความเชื่อร่วม เพราะรายงานข่าวในเวลาต่อมาระบุว่าผู้หญิงทั้ง 4 คนได้รับการประเมินด้านสุขภาพจิต และพบความผิดปกติทางจิตพร้อมความเชื่อว่าตนเกี่ยวข้องกับร่างทรงของเทพหลายองค์ เรื่องนี้มีกรอบอธิบายทางจิตเวชที่เรียกว่า ภาวะความหลงผิดร่วม หรือที่ในตำราเก่าใช้คำว่า โฟลี อา เดอ หมายถึงภาวะที่คนใกล้ชิดตั้งแต่สองคนขึ้นไปมีความหลงผิดคล้ายกัน หากเกิดในสมาชิกหลายคนของครอบครัว มีคำเรียกทางประวัติศาสตร์ว่า โฟลี อา ฟามีย์

แต่อย่ารีบเอาป้ายวินิจฉัยไปแปะคดี

ข้อมูลจากข่าวเก่าไม่พอสำหรับการวินิจฉัยย้อนหลังว่าเหตุการณ์นี้ตรงกับภาวะดังกล่าวแบบใด เพราะการวินิจฉัยจริงต้องดูประวัติอาการ ระยะเวลา โรคอื่นที่อาจเกี่ยวข้อง การใช้สาร ภาวะทางสมอง และการประเมินโดยจิตแพทย์โดยตรง คู่มือวินิจฉัยทางจิตเวชฉบับที่ 5 ก็ไม่ได้แยกภาวะความหลงผิดร่วมเป็นโรคเดี่ยวเหมือนระบบเก่า แต่จัดอาการลักษณะนี้ไว้ในกลุ่มความผิดปกติทางจิตชนิดอื่นที่ระบุลักษณะได้

สิ่งที่อธิบายได้โดยไม่ต้องเดาคือ ความหลงผิดสามารถถูกแบ่งปันระหว่างคนที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดมากได้ วรรณกรรมทางจิตเวชระบุว่าภาวะนี้พบได้ในคู่ชีวิต ญาติสายใกล้ชิด หรือสมาชิกครอบครัว โดยบางกรณีคนหนึ่งมีความหลงผิดอยู่ก่อน แล้วอีกคนค่อยรับความคิดนั้นเป็นความจริงร่วมกัน สภาพแวดล้อมที่ปิดและการติดต่อกับคนนอกน้อยเป็นปัจจัยที่ถูกกล่าวถึงในรายงานผู้ป่วยหลายกรณี

• สัญญาณแรก ความเชื่อเริ่มตัดขาดจากหลักฐานตรงหน้า แม้มีข้อมูลหักล้างก็ไม่ยอมเปลี่ยน

• สัญญาณต่อมา คนในบ้านพูดเรื่องเดียวกันซ้ำ ๆ จนความคิดจากคนหนึ่งกลายเป็นกติกาของทั้งกลุ่ม

• จุดอันตราย ความเชื่อเริ่มสั่งให้ทำร้าย กักขัง อดอาหาร ใช้ความรุนแรง หรือปฏิเสธการรักษาที่จำเป็น

เรื่องนี้ยังสะท้อนอีกอย่างที่มักถูกมองข้าม คือ การเคารพความเชื่อกับการปล่อยให้อันตรายเกิดขึ้นเป็นคนละเรื่อง ถ้ามีคนได้ยินเสียงสั่งให้ทำร้ายใคร เชื่อว่าคนในบ้านถูกสิ่งเหนือธรรมชาติควบคุม หรือเริ่มเตรียมพิธีที่เสี่ยงต่อชีวิต สิ่งที่ต้องทำไม่ใช่เถียงเรื่องเทพมีจริงหรือไม่ แต่ต้องพาคนออกจากสถานการณ์เสี่ยง ลดการเข้าถึงอาวุธ และขอความช่วยเหลือด้านการแพทย์หรือฉุกเฉินทันที

คดีแบบนี้ยังมีอีกชั้นที่ต้องระวังมาก คือการเอาความรุนแรงไปเหมารวมกับผู้มีอาการทางจิตทั้งหมด การประเมินคดีต้องแยกสองเรื่องออกจากกัน เรื่องหนึ่งคือความรับผิดชอบทางกฎหมายต่อการกระทำที่เกิดขึ้น อีกเรื่องคือความสามารถในการรับรู้ผิดชอบและภาวะทางจิตของผู้เกี่ยวข้อง ซึ่งต้องอาศัยข้อมูลทางการแพทย์และข้อเท็จจริงของแต่ละคน ไม่ใช่เดาจากพฤติกรรมไม่กี่นาที

ทำไมคนในบ้านถึงไม่มีใครหยุดกันเอง

คำถามนี้อาจสำคัญกว่าความลึกลับทั้งหมด เพราะเมื่อกลุ่มเล็ก ๆ เชื่อเรื่องเดียวกัน ความเห็นต่างสามารถถูกตีความว่าเป็นการทรยศ เป็นคนไม่ศรัทธา หรือเป็นส่วนหนึ่งของภัยที่กลุ่มกำลังกลัวอยู่ การตัดสินใจจึงไม่ได้เกิดจากคนหนึ่งสั่งแล้วคนอื่นเชื่อตรง ๆ เสมอไป ในภาวะความหลงผิดร่วม ความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นและการพึ่งพากันสามารถทำให้ความคิดผิดยิ่งตรวจสอบได้ยากขึ้น

หลังเหตุการณ์ ผู้เกี่ยวข้องถูกนำเข้าสู่กระบวนการด้านสุขภาพจิตควบคู่กับการดำเนินคดี รายละเอียดการรักษาและคำพิพากษาในระยะยาวไม่ได้ปรากฏอย่างครบถ้วนในข้อมูลสาธารณะที่นำมาใช้อ้างอิง จึงไม่ควรเติมช่องว่างด้วยเรื่องเล่าหรือทฤษฎีเหนือธรรมชาติ สิ่งที่รู้แน่คือเด็กวัย 12 ปีเสียชีวิต คนในครอบครัว 4 คนถูกจับ และความเชื่อเกี่ยวกับการบูชาพระอินทร์ถูกระบุเป็นส่วนสำคัญของคำให้การและการประเมินสภาพจิต

ถ้าความเชื่อเริ่มสั่งให้ทำร้ายใคร นั่นไม่ใช่เรื่องที่ควรเก็บไว้แค่ในบ้าน