คิม จอง อึน กับการสร้างอำนาจแบบเบ็ดเสร็จ ผ่านการกวาดล้างและนโยบายนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ

ภาพที่น่ากลัวที่สุดไม่ใช่ข่าวลือ แต่คือเรื่องที่ยืนยันได้จริง

คิม จอง อึน ขึ้นเป็นผู้นำเกาหลีเหนือปลายปี 2011 หลังการเสียชีวิตของคิม จอง อิล ตอนนั้นมีอายุเพียงช่วงปลาย 20 โดยประมาณ และมีคำถามใหญ่ว่าผู้นำหนุ่มจะควบคุมกองทัพ พรรคแรงงาน และชนชั้นนำรุ่นเก่าที่อยู่ในระบบมานานได้แค่ไหน คำตอบเริ่มชัดในเวลาไม่นาน เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่แค่การเปลี่ยนตัวผู้บริหาร แต่เป็นการจัดระเบียบศูนย์อำนาจใหม่ทั้งชุด

จุดเปลี่ยนที่เห็นชัดที่สุดคือ จาง ซอง แท็ก

จาง ซอง แท็ก เป็นสามีของคิม คยอง ฮี อาของคิม จอง อึน และเคยถูกมองว่าเป็นบุคคลทรงอิทธิพลระดับต้น ๆ ของประเทศ ช่วงเดือนธันวาคม 2013 เขาถูกปลดออกจากตำแหน่ง ถูกจับกุม และต่อมาสื่อทางการเกาหลีเหนือประกาศว่าเขาถูกประหารชีวิตหลังศาลทหารพิเศษตัดสินความผิด เหตุการณ์นี้สำคัญมาก เพราะเป็นการส่งสัญญาณตรงถึงชนชั้นนำว่า ความใกล้ชิดกับตระกูลคิมหรืออำนาจเดิมไม่ได้รับประกันความปลอดภัยทางการเมือง

มองอีกมุม นี่คือเทคนิคของระบอบอำนาจรวมศูนย์ การโยกย้าย ปลด ลดตำแหน่ง แล้วแต่งตั้งใหม่บ่อย ๆ ทำให้ข้าราชการระดับสูงสร้างฐานอำนาจของตัวเองได้ยาก ทุกคนต้องพึ่งศูนย์กลางมากขึ้น เมื่อไม่มีใครมั่นใจว่าตำแหน่งจะอยู่ได้นาน ความภักดีจึงมีค่ามากกว่าความเป็นอิสระ

คดีคิม จอง นัม ทำให้เรื่องนี้ข้ามพรมแดน

วันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2017 คิม จอง นัม พี่ชายต่างมารดาของคิม จอง อึน เสียชีวิตหลังถูกสารประสาทวีเอ็กซ์ที่สนามบินกัวลาลัมเปอร์ในมาเลเซีย ต่อมารัฐบาลสหรัฐฯ ระบุอย่างเป็นทางการว่าเกาหลีเหนือใช้สารเคมีดังกล่าวในการลอบสังหาร แม้การระบุว่าใครเป็นผู้ออกคำสั่งระดับบุคคลต้องแยกออกจากข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้ แต่กรณีนี้ทำให้โลกเห็นว่าความขัดแย้งภายในราชวงศ์การเมืองของเปียงยางไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในประเทศ

แล้วเรื่องเล่าประเภทประหารด้วยปืนต่อสู้อากาศยาน ยิงด้วยปืนครก หรือฆ่าคนเพราะเผลอหลับในที่ประชุมล่ะ? ตรงนี้ต้องระวังมาก เกาหลีเหนือเป็นประเทศที่ข้อมูลภายในเข้าถึงยาก ข่าวจากแหล่งนิรนามจึงถูกขยายจนกลายเป็นเรื่องจริงในสายตาคนอ่านได้ง่าย เคยมีรายงานว่านายพลรี ยอง กิล ถูกประหารในปี 2016 แต่ต่อมากลับปรากฏตัวในตำแหน่งสำคัญของพรรคอีกครั้ง เรื่องแบบนี้เตือนว่าการวิจารณ์ระบอบเกาหลีเหนือไม่จำเป็นต้องเติมความโหดจากข่าวลือ เพราะข้อมูลที่ตรวจสอบได้ก็หนักพออยู่แล้ว

สิ่งที่หนักกว่าข่าวฉาวคือระบบควบคุมประชาชน

คณะกรรมาธิการสอบสวนของสหประชาชาติรายงานตั้งแต่ปี 2014 ถึงการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างกว้างขวางในเกาหลีเหนือ ทั้งการคุมขังโดยพลการ การทรมาน การบังคับสูญหาย การลงโทษทางการเมือง และสภาพของค่ายกักกันนักโทษการเมือง โดยคณะกรรมาธิการเห็นว่าการละเมิดจำนวนหนึ่งเข้าข่ายอาชญากรรมต่อมนุษยชาติ จุดสำคัญคือปัญหาเหล่านี้ไม่ได้ถูกอธิบายว่าเป็นพฤติกรรมหลุดของเจ้าหน้าที่บางคน แต่เชื่อมโยงกับนโยบายและโครงสร้างของรัฐ

• การเมือง ใช้พรรคและองค์กรความมั่นคงควบคุมชนชั้นนำและประชาชน

• ข้อมูลข่าวสาร จำกัดสื่อจากภายนอกและควบคุมการสื่อสารอย่างเข้มงวด

• ความมั่นคง ให้กองทัพและโครงการอาวุธเป็นแกนหลักของการค้ำอำนาจรัฐ

• ภาพผู้นำ ผูกความชอบธรรมของรัฐเข้ากับตระกูลคิมและความภักดีต่อศูนย์กลาง

นิวเคลียร์ไม่ใช่แค่การขู่เสียงดัง

ในยุคคิม จอง อึน เกาหลีเหนือทดสอบนิวเคลียร์ 4 ครั้งระหว่างปี 2013 ถึง 2017 จากการทดสอบที่ยืนยันทั้งหมด 6 ครั้งของประเทศ และเร่งพัฒนาขีปนาวุธพิสัยต่าง ๆ รวมถึงขีปนาวุธข้ามทวีป ผลคือคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติเพิ่มมาตรการคว่ำบาตรหลายรอบ แต่จากมุมของเปียงยาง อาวุธนิวเคลียร์มีคุณค่ามากกว่าการทหาร เพราะเป็นทั้งเครื่องยับยั้งศัตรู เครื่องต่อรองทางการทูต และหลักประกันการอยู่รอดของระบอบ

นี่จึงอธิบายภาพที่ดูขัดกันได้ดีมาก ปี 2018 คิม จอง อึน สามารถเปลี่ยนจากการเผชิญหน้ารุนแรงไปสู่การประชุมสุดยอดกับผู้นำเกาหลีใต้และประธานาธิบดีสหรัฐฯ ได้อย่างรวดเร็ว การจับมือไม่ได้แปลว่าระบบภายในอ่อนลง และการเจรจาก็ไม่ได้ทำให้โครงการนิวเคลียร์หายไป เมื่อการประชุมที่ฮานอยในปี 2019 จบลงโดยไม่มีข้อตกลงใหญ่ กระบวนการปลดนิวเคลียร์ก็หยุดชะงักเป็นส่วนใหญ่

ประเด็นที่ควรจำคือ คิม จอง อึน ไม่ได้รักษาอำนาจด้วยความน่ากลัวเพียงอย่างเดียว สิ่งที่ทำให้ระบอบอยู่ได้คือการผสมกันของการกวาดล้างคู่แข่ง การหมุนเวียนชนชั้นนำ การควบคุมข้อมูล การสร้างภาพความชอบธรรม และอาวุธที่ทำให้ต้นทุนของการเผชิญหน้าจากภายนอกสูงมาก ถ้าตัดข่าวลือเกินจริงออกไป เหลือเฉพาะสิ่งที่ตรวจสอบได้ ภาพของเกาหลีเหนือกลับยิ่งชัดว่าอำนาจไม่ได้พึ่งอารมณ์ของคนคนเดียว แต่วางอยู่บนเครื่องจักรทางการเมืองที่ถูกออกแบบให้ทุกเส้นทางวิ่งกลับเข้าสู่ศูนย์กลางเดียว