ทำไมคนรัสเซียเคยดื่มหนัก และเหตุผลที่การเลิกแอลกอฮอล์ไม่ใช่เรื่องง่าย

ภาพจำว่าคนรัสเซียต้องคู่กับวอดก้า จริงแค่ไหน?

ถ้าพูดถึงรัสเซียแล้วนึกถึงขวดวอดก้าก่อนหิมะหรือจัตุรัสแดง ก็ไม่แปลก เพราะประเทศนี้เคยมีปัญหาการดื่มหนักระดับที่กระทบอายุขัยของประชากรจริง โดยเฉพาะผู้ชายวัยทำงาน แต่มีเรื่องหนึ่งที่ควรแก้ภาพจำเสียใหม่ก่อนเลย คือ คนรัสเซียไม่ได้ดื่มหนักเหมือนกันหมด และรัสเซียยุคนี้ไม่ได้อยู่ในจุดเดิม

ช่วงที่น่าห่วงจริงอยู่ในปลายยุคโซเวียตต่อเนื่องถึงทศวรรษ 1990 และต้นทศวรรษ 2000 ตอนนั้นปัญหาไม่ได้มีแค่ปริมาณแอลกอฮอล์ แต่เป็นรูปแบบการดื่มด้วย เครื่องดื่มแรงอย่างวอดก้ามีบทบาทสูง และการดื่มปริมาณมากในคราวเดียวสร้างความเสี่ยงต่ออุบัติเหตุ โรคหัวใจ การบาดเจ็บ และการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร

ประเด็นนี้ต่างจากการจิบไวน์นิดหน่อยระหว่างมื้ออาหารมาก การรับแอลกอฮอล์เข้าร่างกายจำนวนมากในเวลาสั้นทำให้ระดับแอลกอฮอล์ในเลือดขึ้นรวดเร็ว ผลเสียจึงไม่ได้ขึ้นกับคำว่า ดื่มหรือไม่ดื่ม อย่างเดียว แต่ขึ้นกับ ดื่มอะไร ดื่มเท่าไร และดื่มแบบไหน ด้วย

แล้วอากาศหนาวทำให้ต้องดื่มจริงหรือ?

เหตุผลเรื่องความหนาวถูกพูดต่อกันมานาน แต่ทางสรีรวิทยากลับมีมุมหักเล็กๆ แอลกอฮอล์ทำให้หลอดเลือดบริเวณผิวหนังขยาย เลือดอุ่นจึงไหลออกมาใกล้ผิวมากขึ้น คนดื่มอาจรู้สึกอุ่นวาบ แต่ร่างกายกลับสูญเสียความร้อนออกสู่สิ่งแวดล้อมเร็วขึ้น ศูนย์ควบคุมโรคสหรัฐฯ ระบุว่าการดื่มแอลกอฮอล์เป็นปัจจัยเสี่ยงของภาวะตัวเย็นเกินเมื่ออยู่ในอากาศหนาว

เพราะงั้นคำอธิบายว่า ชาวรัสเซียดื่มเพราะต้องทำให้ร่างกายอุ่น จึงไม่ใช่เหตุผลทางการแพทย์ที่ดีนัก สิ่งที่อธิบายประวัติการดื่มได้ดีกว่าคือ วัฒนธรรมการเข้าสังคม การเข้าถึงสุรา ราคาสินค้า นโยบายรัฐ และความเคยชินที่สะสมมาหลายรุ่น

จุดที่น่าสนใจคือ รัสเซียพิสูจน์แล้วว่าพฤติกรรมระดับประเทศเปลี่ยนได้

ตั้งแต่ช่วงต้นทศวรรษ 2000 รัฐเริ่มใช้มาตรการหลายอย่างพร้อมกัน ทั้งเพิ่มภาษี จำกัดเวลาขาย กำหนดราคาขั้นต่ำของเครื่องดื่มบางประเภท ควบคุมการโฆษณา และพัฒนาระบบติดตามการผลิตกับการจำหน่ายสุรา เพื่อลดทั้งเหล้าที่ขายตามระบบและแอลกอฮอล์เถื่อน

องค์การอนามัยโลกระบุว่า ระหว่างปี 2003 ถึง 2016 การบริโภคแอลกอฮอล์ต่อหัวของรัสเซียลดลงประมาณ 43% และช่วงปี 2003 ถึง 2018 อัตราการเสียชีวิตจากทุกสาเหตุลดลงอย่างชัดเจน โดยการลดลงเด่นเป็นพิเศษในสาเหตุที่สัมพันธ์กับแอลกอฮอล์ อายุคาดเฉลี่ยของประชากรก็ดีขึ้นพร้อมกัน

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะมันหักกับภาพว่าเรื่องดื่มหนักเป็นนิสัยประจำชาติที่แก้ไม่ได้ เมื่อราคา การเข้าถึง กฎหมาย และบรรทัดฐานทางสังคมเปลี่ยน พฤติกรรมของคนจำนวนมหาศาลก็เปลี่ยนตามได้

แล้วทำไมบางคนพอเริ่มดื่มหนักแล้วถึงหยุดยาก?

อันนี้ไม่ใช่เรื่องเฉพาะรัสเซียเลย แต่เป็นกลไกเดียวกันในมนุษย์ทุกประเทศ หากดื่มหนักต่อเนื่อง สมองสามารถปรับตัวจนเกิดความทนต่อแอลกอฮอล์ ปริมาณเดิมให้ความรู้สึกไม่เหมือนเดิม จึงมีโอกาสเพิ่มปริมาณขึ้นเรื่อยๆ เมื่อหยุดดื่ม ระบบประสาทที่เคยปรับตัวอยู่กับแอลกอฮอล์อาจตอบสนองรุนแรงขึ้น เกิดอาการกระสับกระส่าย นอนไม่หลับ วิตกกังวล มือสั่น คลื่นไส้ หรืออาการถอนอื่นๆ

• ช่วงแรก ดื่มเพื่อความสนุกหรือเข้าสังคม

• ต่อมา สมองเริ่มคุ้นกับฤทธิ์ของแอลกอฮอล์

• เมื่อหยุด ความรู้สึกไม่สบายหรืออารมณ์แย่อาจชัดขึ้น

• ผลที่ตามมา บางคนกลับไปดื่มเพื่อให้อาการเหล่านั้นหายชั่วคราว

วงจรแบบนี้เป็นเหตุผลหนึ่งที่ความผิดปกติจากการใช้แอลกอฮอล์ถูกมองเป็นภาวะทางการแพทย์ ไม่ใช่แค่เรื่องใจไม่แข็งพอ และกรณีที่ดื่มหนักต่อเนื่องมานาน การหยุดทันทีอาจทำให้เกิดอาการถอนรุนแรงจนต้องได้รับการดูแลทางการแพทย์

เรื่องรัสเซียจึงน่าสนใจตรงที่มีสองภาพเกิดขึ้นพร้อมกัน ภาพหนึ่งคืออดีตที่แอลกอฮอล์สร้างความเสียหายต่อสุขภาพประชากรอย่างหนัก อีกภาพคือหลักฐานว่าการขึ้นราคา จำกัดการขาย คุมตลาดเถื่อน และเปลี่ยนสภาพแวดล้อมทางสังคมสามารถลดการดื่มได้จริง วอดก้ายังอยู่ในวัฒนธรรมรัสเซีย แต่คำว่า คนรัสเซียต้องดื่มหนัก ไม่ใช่ข้อเท็จจริงตายตัวอีกต่อไป