ผึ้งที่ชอบ “กินน้ำตา”! แมลงจิ๋วในไทยที่บินเกาะดวงตา เพื่อดูดโปรตีนและเกลือกลับรัง

ลองนึกภาพว่ากำลังเดินอยู่ในป่า แล้วมีผึ้งตัวเล็กจิ๋วบินมาเกาะตรงขอบตา แทนที่จะต่อย มันกลับค่อย ๆ ยื่นปากลงไปดูดของเหลวที่เอ่ออยู่ตรงหัวตา

พฤติกรรมประหลาดนี้มีอยู่จริง เรียกว่า lachryphagy หรือการกินน้ำตา และพบเด่นชัดในผึ้งไม่มีเหล็กไนสกุล Lisotrigona โดยเฉพาะ Lisotrigona cacciae และ Lisotrigona furva ซึ่งมีรายงานศึกษาจากป่าทางภาคเหนือของประเทศไทยโดยตรง 

✦ มันไม่ได้มาหาน้ำหวาน แต่มาหา “น้ำตา”

ผึ้งทั่วไปมักบินหาเกสรและน้ำหวานจากดอกไม้ แต่ผึ้ง Lisotrigona บางตัวกลับมีพฤติกรรมต่างออกไป

พวกมันจะบินตรงเข้าหาดวงตาของคนหรือสัตว์ ลงเกาะบริเวณขอบตา ขนตา หรือหัวตา แล้วดูดของเหลวอยู่ตรงนั้นครั้งละประมาณไม่กี่นาที ก่อนบินกลับและย้อนมาซ้ำอีกหลายครั้ง

ในการศึกษาที่ภาคเหนือของไทยช่วง เดือนพฤษภาคม 2013 ถึงพฤศจิกายน 2014 นักกีฏวิทยา Hans Bänziger จากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ใช้ดวงตาของตัวเองเป็นแหล่งน้ำตาสำหรับทดลอง พร้อมทำเครื่องหมายผึ้งแต่ละตัวเพื่อติดตามการกลับมา 

ผลที่ได้ชวนทึ่งมาก เพราะผึ้งตัวเดิมจำแหล่งน้ำตาได้และกลับมาหาซ้ำ ๆ

✦ ผึ้งตัวเดียวกลับมาดูดน้ำตาถึง 144 ครั้งในวันเดียว

จากการติดตาม L. cacciae 34 ตัว และ L. furva 23 ตัว นักวิจัยพบว่า ผึ้งที่ถูกทำเครื่องหมายทุกตัวกลับมาดูดน้ำตาซ้ำ

สถิติสูงสุดของ L. furva ตัวหนึ่งคือกลับมาถึง 144 ครั้งภายในวันเดียว ส่วน L. cacciae ตัวหนึ่งกลับมา 78 ครั้งในหนึ่งวัน และยังมีตัวที่ออกหาและเก็บน้ำตานานรวมกันมากกว่า 10 ชั่วโมงในหนึ่งวัน

ผึ้งบางตัวจึงไม่ได้แค่บังเอิญบินมาเจอดวงตา แต่ดูเหมือนจะเรียนรู้และจดจำว่าตรงนั้นคือแหล่งอาหารที่คุ้มค่า

นักวิจัยยังเสนอว่า ภายในรังอาจมีผึ้งงานบางกลุ่มที่ทำหน้าที่เป็น “นักเก็บน้ำตา” โดยเฉพาะ คล้ายกับที่ผึ้งงานตัวอื่นออกหาเกสร น้ำหวาน หรือน้ำ 

✦ ในน้ำตามีอะไร ถึงต้องเสี่ยงมาเกาะดวงตาสัตว์ใหญ่?

สิ่งที่ผึ้งต้องการไม่ใช่ความเค็มเพียงอย่างเดียว

น้ำตามีทั้ง น้ำ เกลือแร่ และโปรตีน ซึ่งเป็นทรัพยากรมีค่าสำหรับแมลงขนาดเล็ก งานภาคสนามในไทยพบว่า น้ำตามีปริมาณโปรตีนสูงกว่าเหงื่อประมาณ 200 เท่า และนักวิจัยเสนอว่าโปรตีนอาจเป็นเหตุผลหลักที่ทำให้ Lisotrigona ลงทุนบินออกมาตามหาน้ำตา 

โปรตีนในน้ำตายังอยู่ในรูปที่ละลายแล้ว ต่างจากโปรตีนในเกสรซึ่งถูกหุ้มด้วยผนังแข็ง นักวิจัยจึงมองว่าน้ำตาอาจเป็นอาหารเสริมที่มีประโยชน์มาก โดยเฉพาะในช่วงที่ทรัพยากรจากดอกไม้มีไม่มาก 

✦ ไม่ได้กินน้ำตาเฉพาะมนุษย์

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้แปลกขึ้นไปอีกคือ ผึ้งเหล่านี้สามารถเข้าหาดวงตาของสัตว์รูปร่างต่างกันได้หลายชนิด

งานทบทวนปี 2024 ใน Journal of Melittology รวบรวมสัตว์ที่พบ Lisotrigona ดูดน้ำตาไว้หลายชนิด ได้แก่

มนุษย์ วัวเซบู สุนัข แมว กระต่าย ไก่ และเต่าบกสีเหลือง

นั่นหมายความว่าผึ้งตัวจิ๋วต้องสามารถหา “ดวงตา” บนใบหน้าหรือศีรษะของสัตว์ที่มีรูปร่างแตกต่างกันมาก ตั้งแต่มนุษย์ไปจนถึงเต่า แล้วบินลงตรงตำแหน่งที่มีน้ำตาโดยเฉพาะ

✦ บินมาเงียบ ๆ จนบางครั้งเจ้าของน้ำตาแทบไม่รู้ตัว

ผึ้ง Lisotrigona มีขนาดเล็กมากและไม่มีเหล็กไน เมื่อมีเพียงหนึ่งตัวที่ชำนาญ มันสามารถลงเกาะและดูดน้ำตาอย่างเบามือจนเจ้าของดวงตาแทบไม่รู้ตัว

แต่หากมีหลายตัวตามกันมา ภาพจะเปลี่ยนทันที

งานทบทวนปี 2024 รายงานว่าผึ้งอาจรวมตัวบริเวณตาเป็นจำนวนมาก และสามารถรบกวนเจ้าของน้ำตาได้ นักวิจัยยังตั้งข้อสังเกตถึงความเป็นไปได้ของการพาเชื้อโรคจากพื้นผิวหนึ่งไปยังบริเวณดวงตา จึงไม่ควรปล่อยให้แมลงจำนวนมากเกาะตาเพื่อทดลองเล่นเอง 

✦ พวกมันเอาน้ำตาไป “สร้างรัง” ?

ประโยคที่ว่า “ผึ้งทำรังด้วยน้ำตา” ยังไม่มีหลักฐานรองรับ

ข้อมูลภาคสนามชี้ว่าพวกมันนำน้ำตากลับไปเพื่อความต้องการของอาณานิคม โดยเฉพาะในฐานะแหล่งโปรตีน เกลือและน้ำ แต่ไม่ได้หมายความว่าน้ำตาถูกใช้เป็นวัสดุก่อสร้างรัง

รังของ Lisotrigona ที่นักวิจัยเคยพบซ่อนอยู่ตาม โพรงลำต้นไม้และรอยแยกของหน้าผาหินปูน ทางเข้าเล็กมากเพียงประมาณ 1.5–7 มิลลิเมตร จนบางครั้งแทบมองไม่เห็น