ปลาฉลามอายุกว่า 400 ปี! สัตว์น้ำโบราณในมหาสมุทรอาร์กติกที่แหวกว่ายตั้งแต่ยุคกรุงศรีอยุธยา

ลองจินตนาการว่า ขณะที่กรุงศรีอยุธยายังเป็นราชธานี เรือสำเภายังแล่นค้าขาย และโลกยังไม่รู้จักรถยนต์หรือไฟฟ้า ใต้ผืนน้ำเย็นจัดอีกฟากหนึ่งของโลก อาจมีฉลามตัวหนึ่งกำลังว่ายอย่างเชื่องช้าอยู่ในความมืด

เวลาผ่านไปหลายร้อยปี กรุงศรีอยุธยาล่มสลาย โลกผ่านการปฏิวัติอุตสาหกรรม สงครามโลกสองครั้ง มนุษย์ขึ้นไปเหยียบดวงจันทร์ จนเข้าสู่ยุคสมาร์ตโฟน

แต่ฉลามชนิดนั้นอาจยังมีชีวิตอยู่

มันคือ ฉลามกรีนแลนด์ (Greenland shark) ชื่อวิทยาศาสตร์ Somniosus microcephalus สัตว์มีกระดูกสันหลังที่มีอายุยืนที่สุดชนิดหนึ่งเท่าที่วิทยาศาสตร์รู้จัก โดยมีหลักฐานว่ามันสามารถมีชีวิตอยู่ได้นานหลายศตวรรษ

 

✦ ตัวหนึ่งถูกประเมินว่าอายุ 392 ปี!

เรื่องที่ทำให้ฉลามกรีนแลนด์โด่งดังไปทั่วโลกเกิดขึ้นในปี ค.ศ. 2016 เมื่อ Julius Nielsen นักชีววิทยาทางทะเลจาก University of Copenhagen และคณะ ตีพิมพ์งานวิจัยในวารสาร Science

ทีมวิจัยศึกษาฉลามกรีนแลนด์เพศเมีย 28 ตัว ซึ่งมีความยาวตั้งแต่ 81–502 เซนติเมตร แล้วพบผลที่น่าตกใจ

ฉลามตัวใหญ่ที่สุด ยาว 5.02 เมตร ถูกประเมินว่ามีอายุประมาณ 392 ปี + 120 ปี หรือมีช่วงความเป็นไปได้ทางสถิติประมาณ 272–512 ปี

ตรงนี้ต้องเน้นว่า นักวิทยาศาสตร์ไม่ได้พบ “ฉลามอายุ 512 ปี” แบบระบุวันเกิดได้แน่นอน ตัวเลขดังกล่าวคือช่วงความไม่แน่นอนของการประมาณอายุ ส่วนค่ากลางอยู่ที่ประมาณ 392 ปี

หากนับย้อนจากช่วงที่มีการศึกษา ฉลามตัวนั้นจึงอาจเกิดราวต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 ซึ่งตรงกับช่วง กรุงศรีอยุธยา ของไทยพอดี

 

✦ ไม่มีวงปี แล้วนักวิทยาศาสตร์รู้อายุได้จากไหน?

การหาอายุของฉลามกรีนแลนด์เป็นเรื่องยาก เพราะมันไม่มีกระดูกแข็งที่สร้างวงการเจริญเติบโตให้เรานับแบบต้นไม้

นักวิทยาศาสตร์จึงหันไปหาอวัยวะที่คาดไม่ถึง นั่นคือ “ดวงตา”

ภายในเลนส์ตาของฉลามมีโปรตีนที่ก่อตัวตั้งแต่ช่วงแรกของชีวิตและแทบไม่ถูกสร้างใหม่ในภายหลัง จึงทำหน้าที่คล้ายแคปซูลเวลาทางชีวภาพ ทีมของ Nielsen นำส่วนแกนกลางของเลนส์ตามาวิเคราะห์ คาร์บอน 14 (radiocarbon dating) เพื่อประมาณช่วงเวลาที่ฉลามถือกำเนิด

วิธีนี้เองที่เปิดเผยว่า สัตว์หน้าตาเชื่องช้าตรงหน้าพวกเขาอาจมีอายุเก่าแก่กว่าประเทศสมัยใหม่หลายประเทศเสียอีก

 

✦ ชีวิตของมันช้ามาก...โตปีหนึ่งไม่ถึงเซนติเมตร

เบื้องหลังอายุหลายศตวรรษอาจเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตที่เชื่องช้าอย่างเหลือเชื่อ

ฉลามกรีนแลนด์อาศัยในทะเลเย็นของเขตอาร์กติกและมหาสมุทรแอตแลนติกเหนือ NOAA ระบุว่าพวกมันสามารถดำน้ำลงไปได้ลึกถึงประมาณ 2,200 เมตร และเคลื่อนที่ด้วยความเร็วสูงสุดต่ำกว่า 2.9 กิโลเมตรต่อชั่วโมง

ที่น่าทึ่งกว่านั้นคือ มันเติบโตเพียง ไม่ถึง 1 เซนติเมตรต่อปี แต่สามารถมีลำตัวยาวเกิน 6 เมตรได้ 

ลองคิดดูว่า หากโตปีละไม่ถึงหนึ่งเซนติเมตร การจะกลายเป็นฉลามยักษ์ขนาดหลายเมตรต้องใช้เวลามหาศาลเพียงใด

 

✦ อายุเกิน 100 ปีแล้ว...อาจยังไม่พร้อมมีลูก

มนุษย์อายุ 100 ปีถือว่ายืนยาวมาก แต่สำหรับฉลามกรีนแลนด์ ช่วงวัยนั้นอาจยังไม่ถึงวัยเจริญพันธุ์เสียด้วยซ้ำ

งานวิจัยปี 2016 ประเมินอายุเมื่อเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ไว้ที่อย่างน้อยประมาณ 156 + 22 ปี 

นั่นหมายความว่า ฉลามตัวหนึ่งอาจต้องใช้เวลามากกว่าหนึ่งศตวรรษเพียงเพื่อเติบโตจนพร้อมสืบพันธุ์

ลักษณะนี้ทำให้ประชากรของมันเปราะบางมาก เพราะหากฉลามโตเต็มวัยถูกจับไป การสร้างฉลามรุ่นใหม่ขึ้นมาทดแทนต้องใช้เวลานานกว่าช่วงชีวิตของมนุษย์หลายรุ่น

 

✦ ดวงตาของฉลามบางตัวมี “ปรสิต” ห้อยติดอยู่

หากเห็นภาพฉลามกรีนแลนด์ระยะใกล้ หลายคนจะสังเกตเห็นสิ่งประหลาดคล้ายเส้นสีขาวห้อยออกมาจากดวงตา

มันคือโคพีพอดปรสิตชื่อ Ommatokoita elongata ซึ่งสามารถเกาะบริเวณกระจกตาของฉลามและทำให้เนื้อเยื่อตาเสียหาย

แต่การมองเห็นที่ไม่ดีอาจไม่เป็นอุปสรรคใหญ่เท่าที่คิด เพราะฉลามกรีนแลนด์ใช้ชีวิตจำนวนมากในน้ำลึกและมืดอยู่แล้ว และฉลามยังมีประสาทสัมผัสอื่นช่วยค้นหาอาหาร

 

✦ ทำไมมันถึงอยู่ได้นานหลายร้อยปี?

หนึ่งในสมมติฐานสำคัญคือ อุณหภูมิต่ำและระบบเผาผลาญที่ช้ามาก การใช้ชีวิตในน้ำเย็นจัดอาจทำให้กระบวนการต่าง ๆ ในร่างกายดำเนินไปอย่างช้า ๆ ตั้งแต่การเติบโตไปจนถึงความแก่ชรา NOAA ระบุว่านี่เป็นหนึ่งในคำอธิบายที่เป็นไปได้สำหรับทั้งการโตช้า การเคลื่อนที่ช้า และอายุยืนผิดปกติของมัน 

และในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา นักวิทยาศาสตร์ยังเริ่มศึกษาจีโนมของฉลามกรีนแลนด์เพื่อค้นหาว่า ระบบซ่อมแซม DNA ภูมิคุ้มกัน และกลไกควบคุมความเสียหายของเซลล์อาจมีส่วนกับอายุอันยาวนานนี้มากแค่ไหน