พืชที่ “กินเพชร”! ต้นไม้หนามในแอฟริกา ที่อาจบอกว่าลึกลงไปมีแหล่งเพชรซ่อนอยู่

กลางป่าร้อนชื้นทางตะวันตกของแอฟริกา มีต้นไม้หน้าตาคล้ายปาล์ม ใบยาวมีหนาม และมีรากค้ำยันแปลกตา ชื่อว่า Pandanus candelabrum

ความพิเศษของมันเกิดขึ้นเมื่อ Stephen E. Haggerty นักธรณีวิทยาจาก Florida International University พบว่า ต้นชนิดนี้ขึ้นหนาแน่นเหนือบริเวณที่เป็น ปล่องคิมเบอร์ไลต์ ในประเทศไลบีเรีย และคิมเบอร์ไลต์ก็คือหินชนิดสำคัญที่นักธรณีวิทยาใช้ตามหาเพชร

✦ ต้นไม้รู้ได้ยังไงว่าใต้ดินมีอะไร?

เรื่องไม่ได้เกิดจากต้นไม้ดูด “เพชร” เข้าไปเป็นอาหาร

สิ่งที่ Pandanus candelabrum ชอบคือสภาพดินบางแบบที่เกิดจาก หินคิมเบอร์ไลต์ผุพัง ซึ่งมีองค์ประกอบของแร่ธาตุแตกต่างจากหินรอบข้าง งานวิจัยพบว่าดินบริเวณดังกล่าวมีธาตุหลายชนิด เช่น แมกนีเซียม โครเมียม นิกเกิล แบเรียม และธาตุหายากในสัดส่วนที่โดดเด่น พืชจึงสามารถเจริญได้ดีในพื้นที่บางแห่งเหนือคิมเบอร์ไลต์ 

ส่วนเพชรอยู่ลึกลงไปในหิน ไม่ได้ถูกต้นไม้ดูดขึ้นมาเก็บไว้ตามใบแบบกรณีต้นยูคาลิปตัสที่พบอนุภาคทองคำ

✦ คิมเบอร์ไลต์เกี่ยวอะไรกับเพชร?

เพชรจำนวนมากก่อตัวลึกลงไปใต้เปลือกโลก ก่อนถูกแมกมาพาขึ้นสู่ผิวโลกอย่างรวดเร็วเมื่อหลายสิบถึงหลายร้อยล้านปีก่อน จนเกิดเป็นโครงสร้างคล้ายท่อหรือปล่องที่เรียกว่า kimberlite pipe

นักสำรวจเพชรจึงตามหาคิมเบอร์ไลต์มานาน เพราะบางปล่องมีเพชรอยู่ภายใน

แต่มีข้อสำคัญมากคือ พบคิมเบอร์ไลต์ ไม่ได้แปลว่าจะพบเพชรที่ขุดขายได้ทุกแห่ง คิมเบอร์ไลต์จำนวนมากมีเพชรน้อยมากหรือไม่มีปริมาณที่คุ้มค่าต่อการทำเหมืองเลย

✦ การค้นพบเริ่มจากป่าในไลบีเรีย

Haggerty ศึกษาพื้นที่ทาง ตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศไลบีเรีย ซึ่งป่าร้อนชื้นหนาทึบทำให้การค้นหาปล่องคิมเบอร์ไลต์จากพื้นดินทำได้ยาก

ระหว่างการสำรวจ เขาสังเกตเห็น Pandanus candelabrum กระจุกตัวอยู่เหนือปล่องคิมเบอร์ไลต์ที่ค้นพบ ในขณะที่พื้นที่หินโดยรอบกลับไม่เห็นรูปแบบเดียวกัน

เขาจึงเสนอในงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Economic Geology ปี 2015 ว่า ต้นไม้ชนิดนี้อาจเป็น “ตัวชี้วัดทางพฤกษศาสตร์” หรือ botanical indicator สำหรับช่วยค้นหาคิมเบอร์ไลต์ในป่าของไลบีเรีย

ต่อมา งานศึกษาใน Journal of Geochemical Exploration ปี 2017 ก็รายงาน Pandanus candelabrum ในฐานะตัวช่วยใหม่สำหรับตามหาปล่องคิมเบอร์ไลต์ในพื้นที่ดังกล่าว 

✦ เห็นต้นนี้แล้วขุดลงไป จะเจอเพชรเลยหรือเปล่า?

ตรงนี้เป็นส่วนที่เรื่องเล่าบนอินเทอร์เน็ตมักตัดออก

งานวิจัยเพิ่มเติมในปี 2023 พบว่า Pandanus candelabrum สามารถขึ้นในพื้นที่ที่ ไม่ใช่คิมเบอร์ไลต์ได้เช่นกัน จึงไม่ถูกต้องนักหากบอกว่าต้นนี้ “ขึ้นเฉพาะบนดินที่มีเพชร”

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ เมื่อนักวิจัยนำ ราก ใบ เปลือก และลำต้น จากต้นที่ขึ้นบนคิมเบอร์ไลต์ไปวิเคราะห์ พบลายเซ็นทางเคมีบางอย่างต่างจากต้นที่ขึ้นบนหินชนิดอื่น

นั่นหมายความว่า นักสำรวจอาจใช้ทั้ง ตำแหน่งของต้นไม้ + การตรวจธาตุในเนื้อเยื่อพืช เพื่อช่วยชี้เป้าพื้นที่ที่ควรสำรวจต่อ แทนการขุดป่าแบบสุ่ม

✦ จากต้นไม้ธรรมดา กลายเป็น “ป้ายบอกทาง” หาเพชร

Pandanus candelabrum ไม่ได้กินเพชร และใต้ต้นทุกต้นก็ไม่ได้มีเพชรรอให้ขุดขึ้นมา

แต่ความสัมพันธ์ระหว่างพืช ดิน และหินใต้พื้นโลกทำให้ต้นไม้ชนิดนี้กลายเป็นเครื่องมือช่วยนักธรณีวิทยาได้ โดยเฉพาะในป่าทึบที่มองสภาพธรณีวิทยาจากพื้นผิวแทบไม่เห็น

บางครั้งสิ่งที่บอกว่าขุมทรัพย์ซ่อนอยู่ใต้ดินจึงอาจไม่ใช่ก้อนหินแวววาว แต่เป็น ต้นไม้ใบหนามสีเขียวที่ยืนอยู่เหนือมันมานานแล้ว