ทำไมคนโบราณถึงใช้มะกรูดดับกลิ่นห้องน้ำและเอามาสระผม

ถ้าเคยบีบผิวมะกรูดสด จะมีละอองน้ำมันเล็กๆ พุ่งออกมาพร้อมกลิ่นซิตรัสแรงแบบติดมือทันที ตรงนี้แหละคือเหตุผลสำคัญที่มะกรูดไม่ได้อยู่แค่ในหม้อต้มยำ แต่กลายเป็นของใช้สารพัดประโยชน์ในบ้านไทยมาตั้งแต่ก่อนมีแชมพู น้ำหอมปรับอากาศ หรือน้ำยาดับกลิ่นสำเร็จรูป

มะกรูดมีของดีอยู่ตรงผิว ผล และใบ โดยเฉพาะน้ำมันหอมระเหย กลิ่นที่ได้ไม่ใช่แค่คำว่า “หอม” แบบกว้างๆ แต่เกิดจากสารระเหยหลายชนิด เช่น ซิโทรเนลลาล ซิโทรเนลลอล ลิโมนีน ไพนีน และสารหอมอื่นๆ สัดส่วนจะแตกต่างกันระหว่างใบกับผิวผล พอขยี้ ฝาน หรือบีบ เซลล์บริเวณผิวแตก น้ำมันจึงออกมาและระเหยกระจายในอากาศได้ง่าย

ลองนึกภาพห้องน้ำสมัยก่อนที่ยังไม่มีพัดลมดูดอากาศ ไม่มีสเปรย์ดับกลิ่น และบางบ้านก็ไม่ได้มีระบบระบายน้ำแบบบ้านสมัยนี้ ของที่หาได้จากสวนจึงถูกหยิบมาใช้กันตรงๆ มะกรูดเหมาะมากเพราะแค่ผ่าหรือขยี้เปลือกก็ปล่อยกลิ่นแรงทันที บางบ้านวางผลมะกรูดผ่าไว้ บางพื้นที่ใช้เปลือกหรือใบขยี้ให้กลิ่นออกมา กลิ่นน้ำมันหอมระเหยช่วยกลบและเปลี่ยนบรรยากาศของกลิ่นไม่พึงประสงค์ให้รู้สึกสดชื่นขึ้น

คำว่า “ดับกลิ่น” ตรงนี้ต้องแยกนิดหนึ่ง มะกรูดไม่ได้ทำให้โมเลกุลของกลิ่นทุกชนิดหายวับเหมือนกดปุ่มลบ ส่วนหนึ่งคือกลิ่นหอมระเหยของมะกรูดเข้าไปครอบหรือรบกวนการรับรู้กลิ่นเดิม แต่เรื่องนี้ก็ไม่ได้มีแค่กลิ่นหอม เพราะงานศึกษาสมัยใหม่พบว่าน้ำมันหอมระเหยจากมะกรูดมีฤทธิ์ต้านจุลชีพบางชนิดในห้องทดลองด้วย จึงพออธิบายได้ว่าทำไมภูมิปัญญาเดิมที่เลือกพืชชนิดนี้มาใช้กับพื้นที่อับชื้นถึงมีเหตุผลทางธรรมชาติรองรับอยู่บางส่วน

ส่วนเรื่องสระผมนี่ยิ่งเห็นภาพชัด บ้านสมัยก่อนยังไม่มีขวดแชมพูเรียงเต็มชั้น วิธีหนึ่งคือเอามะกรูดมาปิ้งหรือเผาให้นิ่ม ผ่าแล้วคั้นหรือขยี้กับน้ำ จากนั้นนำมาชโลมเส้นผมและหนังศีรษะ สูตรของแต่ละบ้านไม่เหมือนกัน บางแห่งใช้มะกรูดเดี่ยวๆ บางแห่งผสมสมุนไพรตัวอื่น

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกระบุในข้อมูลเรื่องการดูแลเส้นผมด้วยสมุนไพรว่า น้ำมะกรูดมีความเป็นกรด ช่วยทำความสะอาดเส้นผม ขณะที่ผิวมะกรูดมีน้ำมันหอมระเหย การใช้แบบพื้นบ้านจึงได้ทั้งความสะอาด กลิ่นหอม และสัมผัสของเส้นผมหลังล้างออกในคราวเดียว

จุดน่าสนใจคือคนสมัยก่อนอาจไม่ได้รู้จักคำว่า citronellal หรือ limonene เลย แต่รู้จากการลองใช้จริงว่า “บีบเปลือกแล้วหอมแรง” “เอามาสระแล้วผมหอม” และ “เอาไปไว้ตรงที่มีกลิ่นอับแล้วรู้สึกดีขึ้น” ความรู้แบบนี้สะสมผ่านการใช้งานซ้ำๆ จนกลายเป็นสูตรประจำบ้าน ไม่จำเป็นต้องรู้โครงสร้างทางเคมีก็เลือกวัตถุดิบได้ตรงคุณสมบัติ

แล้วทำไมต้องมะกรูด ไม่ใช้มะนาวอย่างเดียว? จุดได้เปรียบของมะกรูดคือผิวขรุขระหนาและมีต่อมน้ำมันจำนวนมาก เวลาขยี้หรือบีบจึงได้กลิ่นน้ำมันหอมระเหยชัดมาก ผลหนึ่งลูกยังแบ่งใช้ได้หลายแบบ น้ำเอาไปประกอบอาหารหรือใช้กับเส้นผม ผิวเอาไปแต่งกลิ่น ใบใช้ทำอาหาร เรียกว่าปลูกต้นเดียวได้ประโยชน์หลายทาง เหมาะกับวิถีบ้านที่ต้องใช้ของให้คุ้ม

ความรู้เรื่องมะกรูดกับเส้นผมยังอยู่มาจนถึงทุกวันนี้ ถึงขั้นกลายเป็นภาพจำของแชมพูสมุนไพรไทย หลายผลิตภัณฑ์หยิบมะกรูดมาเป็นส่วนประกอบหรือใช้กลิ่นมะกรูดเป็นจุดขาย เพราะคนคุ้นกับความรู้สึกสะอาดและสดชื่นจากกลิ่นนี้อยู่แล้ว

แต่ของธรรมชาติก็ไม่ได้แปลว่าใช้เข้มข้นเท่าไรก็ได้ น้ำมะกรูดมีความเป็นกรด ส่วนน้ำมันหอมระเหยและสารจากผิวอาจระคายเคืองผิวหนังในบางคน งานวิจัยเกี่ยวกับสารจากผิวมะกรูดยังพบสารกลุ่มฟูราโนคูมารินบางชนิดซึ่งต้องคำนึงถึงเรื่องความไวต่อแสงเมื่อนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ทาผิว ดังนั้นการเอาน้ำมันหอมระเหยเข้มข้นมาทาหนังศีรษะตรงๆ ไม่ใช่เรื่องเดียวกับสูตรพื้นบ้านที่เจือจางด้วยน้ำและล้างออก

พอมองย้อนกลับไป มะกรูดจึงเหมือนของใช้สามัญประจำบ้านรุ่นโบราณ ลูกเดียวทำอาหาร แต่งกลิ่น ใช้ดูแลเส้นผม และช่วยให้บริเวณอับมีกลิ่นสดชื่นขึ้นได้ สิ่งที่น่าสนใจที่สุดไม่ใช่แค่ว่า “มะกรูดหอม” แต่คือคนรุ่นก่อนสังเกตคุณสมบัติของน้ำมันที่ซ่อนอยู่ในผิวขรุขระๆ นั้น แล้วเปลี่ยนผลไม้หลังบ้านให้ทำหน้าที่แทนผลิตภัณฑ์หลายขวดที่บ้านยุคนี้ซื้อแยกกัน