ทำไมปลาตะเพียนใบลาน ถึงกลายเป็นของแขวนเหนือเปลเด็กสมัยก่อน

ถ้าย้อนกลับไปตามบ้านไทยสมัยก่อน โดยเฉพาะบ้านแถบภาคกลาง ภาพหนึ่งที่เคยเห็นกันบ่อยคือเปลเด็กแกว่งเบาๆ แล้วมีพวงปลาตะเพียนสานห้อยอยู่ด้านบน พอเปลขยับ ตัวปลาก็แกว่งตาม บางพวงมีแม่ปลาตัวใหญ่กับลูกปลาตัวเล็กหลายตัว ดูคล้ายโมบายเด็กที่ขายกันทุกวันนี้ เพียงแต่วัสดุไม่ได้เป็นพลาสติกหรือผ้า แต่เป็นของที่หาได้รอบตัวอย่าง ใบลาน ใบตาล หรือใบมะพร้าว

ก่อนอื่นคำที่มักเขียนสลับกันคือ “ใบล้าน” จริงๆ วัสดุที่พบในงานสานชนิดนี้คือ ใบลาน รวมถึงใบตาลและใบมะพร้าวในบางพื้นที่ ใบลานเหมาะกับงานแบบนี้ตรงที่เมื่อเตรียมและทำให้แห้งแล้ว สามารถตัดเป็นเส้นยาว สานขึ้นรูปได้ และคงรูปได้ค่อนข้างดี ของธรรมดาที่มีอยู่ในท้องถิ่นจึงถูกเปลี่ยนให้เป็นของเล่นเด็กโดยแทบไม่ต้องซื้อวัสดุจากไหน

แล้วทำไมต้องเป็น “ปลาตะเพียน” ไม่สานเป็นนก ไก่ หรือช้าง?

ตรงนี้เกี่ยวกับชีวิตของคนภาคกลางที่ผูกกับนาและแม่น้ำลำคลองมาก ปลาตะเพียนเป็นปลาน้ำจืดที่คนรู้จักและกินกันมานาน ที่สำคัญช่วงซึ่งปลาตะเพียนโตดีนั้นสัมพันธ์ในความรับรู้ของคนสมัยก่อนกับช่วงข้าวออกรวงและฤดูแห่งความอุดมสมบูรณ์ ภาพของ “ข้าวเต็มนา ปลาเต็มน้ำ” จึงเข้ากันพอดี ปลาตะเพียนเลยไม่ได้เป็นแค่รูปปลาน่ารัก แต่กลายเป็นสัญลักษณ์ของการมีกินมีใช้ ความเจริญ และชีวิตที่ไม่ขัดสน

พอนำไปแขวนเหนือเปล ความหมายก็ยิ่งชัดขึ้น เหมือนผู้ใหญ่กำลังฝากคำอวยพรไว้เหนือหัวเด็กว่า ขอให้โตแข็งแรง เติบโตในบ้านที่อุดมสมบูรณ์ มีชีวิตราบรื่นและมีกินมีใช้ บางความเชื่อยังโยงคำว่า “ตะเพียน” เข้ากับความพากเพียร จึงเพิ่มความหมายเรื่องความขยันและความก้าวหน้าเข้าไปอีกชั้น

แต่ปลาตะเพียนเหนือเปลไม่ได้มีไว้เรื่องมงคลอย่างเดียว เพราะมันเป็น ของเล่นที่เหมาะกับเปลเด็กแบบง่ายๆ ด้วย เมื่อเปลไกวหรือมีลมผ่าน ปลาที่แขวนด้วยเส้นเชือกจะหมุนและแกว่ง เด็กที่นอนหงายอยู่ด้านล่างมองเห็นสิ่งที่เคลื่อนไหวเหนือหน้าได้พอดี สีที่แต่งบนตัวปลาก็ช่วยดึงสายตา นี่แทบจะเป็นแนวคิดเดียวกับโมบายแขวนเตียงเด็กในปัจจุบัน เพียงเกิดขึ้นจากวัสดุและภูมิปัญญาที่คนสมัยนั้นมีอยู่แล้ว

มีข้อมูลเกี่ยวกับปลาตะเพียนสานของอยุธยาที่เล่าต่อกันมาว่า งานชนิดนี้มีประวัติยาวนานกว่าร้อยปี และมีข้อสันนิษฐานว่าชาวไทยมุสลิมที่ใช้ชีวิตและค้าขายทางเรือในลุ่มเจ้าพระยามีส่วนสำคัญกับการทำปลาตะเพียนสานขึ้นมา ความคุ้นเคยกับแม่น้ำและปลา ทำให้รูปทรงปลาตะเพียนกลายเป็นแบบที่หยิบมาสานจากวัสดุใกล้ตัวอย่างใบลาน ใบตาลและใบมะพร้าว ก่อนฝีมือจะถูกถ่ายทอดและพัฒนาจนกลายเป็นงานหัตถกรรมที่ผูกกับอยุธยาอย่างแน่นแฟ้น

ปลาตะเพียนยุคแรกก็ไม่ได้สีสดและละเอียดเหมือนของที่เห็นตามร้านของฝากทุกวันนี้ บางแบบเป็นสีธรรมชาติของใบลาน สานเป็นปลาไม่กี่ตัวแล้วนำไปแขวน ส่วนรูปแบบที่ลงสีและเขียนลวดลายสวยงามพัฒนาขึ้นภายหลัง มีข้อมูลว่าปลาตะเพียนแบบตกแต่งสีสันได้รับความนิยมมากขึ้นในช่วงสมัยรัชกาลที่ 5 จนจากของเล่นเหนือเปลค่อยๆ ขยับไปเป็นของประดับและของฝาก

ที่น่าสนใจคือพวงปลาตะเพียนไม่ได้เอาปลาหลายตัวมาผูกเชือกรวมกันแบบสุ่มๆ งานแบบดั้งเดิมสามารถมีองค์ประกอบหลายชิ้น เช่น แม่ปลา ลูกปลา กระโจม กระทงเกลือ ปักเป้า และใบโพธิ์ พอแขวนรวมกันจึงเกิดเป็นเครื่องแขวนที่มีทั้งจังหวะ รูปทรง และการเคลื่อนไหว เวลามองจากด้านล่างจะเห็นปลาแต่ละตัวแกว่งไม่พร้อมกัน ทำให้เด็กมีอะไรให้มองตามอยู่เรื่อยๆ

ส่วนความเชื่อเรื่องตำแหน่งแขวนก็มีรายละเอียดเหมือนกัน คนโบราณบางพื้นที่เชื่อว่าควรแขวนให้เด็กมองได้ตรงๆ ไม่เยื้องไปทางหัวหรือปลายเท้ามากเกินไป แม้คำอธิบายบางส่วนจะปนอยู่กับความเชื่อพื้นบ้าน แต่ก็สะท้อนเรื่องหนึ่งได้ดีมากว่า คนสมัยก่อนสังเกตจริงๆ ว่าเด็กนอนมองของแขวนชิ้นนี้เป็นเวลานาน จนตำแหน่งของมันกลายเป็นเรื่องที่ผู้ใหญ่ใส่ใจ

พอมองแบบนี้ ปลาตะเพียนใบลานหนึ่งพวงจึงทำหน้าที่พร้อมกันหลายอย่าง เป็นของเล่น เป็นของแต่งเปล เป็นงานฝีมือจากวัสดุธรรมชาติ และเป็นคำอวยพรที่ไม่ต้องเขียนเป็นตัวหนังสือ

ทุกวันนี้แทบไม่เห็นบ้านแขวนปลาตะเพียนเหนือเปลเด็กแล้ว เพราะมีโมบายสำเร็จรูป ของเล่นมีเสียง ของเล่นหมุน และอุปกรณ์สำหรับเด็กให้เลือกเต็มไปหมด ปลาตะเพียนสานเลยเปลี่ยนบทบาทมาเป็นของแต่งบ้าน ของฝาก และงานหัตถกรรมเสียมากกว่า แต่ต้นทางของมันน่าสนใจตรงที่ คนเมื่อร้อยกว่าปีก่อนสามารถเอาใบไม้ไม่กี่ใบมาสร้างสิ่งของที่มีทั้งประโยชน์ ความสวย และความหมายได้พร้อมกัน

ดังนั้นเหตุผลที่เห็น “ใบลาน” กลายเป็นปลาตะเพียนแขวนเหนือเปล ไม่ได้เกิดจากความเชื่ออย่างเดียว และก็ไม่ได้เป็นแค่ของเล่นเด็กอย่างเดียว มันเกิดจากทุกอย่างมาชนกันพอดี ทั้งวัสดุที่หาได้ง่าย ชีวิตริมน้ำ ความคุ้นเคยกับปลาตะเพียน ฤดูข้าวปลาอุดมสมบูรณ์ และความต้องการของผู้ใหญ่ที่จะมอบสิ่งดีๆ ให้เด็กตั้งแต่ยังนอนอยู่ในเปล

ของชิ้นเล็กๆ ที่แกว่งอยู่เหนือเด็ก จึงซ่อนภาพชีวิตของคนไทยสมัยก่อนไว้แทบทั้งผืนเลยทีเดียว