ทำไม ปู ถึง เดิน ข้าง ทั้งที่ ดูเหมือน เดิน ตรง น่าจะ ง่ายกว่า

เคยสังเกตไหม เวลาเห็นปูวิ่งบนทราย ภาพที่จำได้แทบไม่ใช่สัตว์ตัวหนึ่งเดินไปข้างหน้าแบบหมา แมว หรือคน แต่เป็นก้อนกระดองแบนๆ ที่พุ่งเฉียงออกไปด้านข้างอย่างมั่นใจ เหมือนเกิดมาก็เซ็นสัญญากับทิศทางซ้ายขวาไว้แล้ว เรื่องนี้ไม่ได้เป็นนิสัยแปลกๆ ของปู และไม่ได้แปลว่าปูงงทิศทางด้วยนะ มันเกี่ยวกับรูปร่าง ข้อต่อของขา และวิธีเอาตัวรอดในโลกที่เต็มไปด้วยนักล่า

จุดแรกต้องมองที่ตัวปูก่อน ปูจำนวนมากมีลำตัวกว้าง แบน และแข็งเหมือนเกราะ กระดองไม่ได้ยาวเพรียวไปด้านหน้าเหมือนกุ้งหรือกั้ง แต่แผ่ออกซ้ายขวา พอร่างกายถูกวางทรงแบบนี้ ขาก็เลยงอกออกด้านข้างเป็นหลัก ขาแต่ละข้างไม่ได้ห้อยลงมาใต้ลำตัวเหมือนสัตว์บกหลายชนิด แต่ยื่นออกจากด้านข้างของกระดอง แล้วข้อต่อของมันก็งอได้ถนัดในแนวข้างมากกว่าแนวหน้า-หลัง

ลองนึกถึงบานพับประตู บานพับเปิดปิดได้ดีในทิศหนึ่ง แต่ถ้าฝืนดันผิดทาง มันก็ขัดๆ แข็งๆ ขาปูก็คล้ายกัน ไม่ใช่ว่าเดินหน้าไม่ได้เลยทุกชนิด แต่สำหรับปูทั่วไป การก้าวไปด้านข้างคือท่าที่ใช้แรงได้คุ้มกว่า คล่องกว่า และเร็วกว่า เพราะขาทั้งหลายผลักพื้นในแนวที่ข้อต่อออกแบบมาให้ทำงานพอดี ถ้าจะให้เดินตรงไปข้างหน้าแบบสัตว์สี่ขา มันต้องบิดขาในมุมที่ไม่ถนัด แถมขาหลายคู่มีโอกาสขวางกันเองด้วย

อีกอย่างที่ทำให้การเดินข้างดูสมเหตุสมผลมาก คือปูไม่ได้อยู่ในสนามเรียบโล่งแบบทางเดินในห้าง ชีวิตปูอยู่กับทราย โคลน หิน รูแคบ ซอกปะการัง น้ำขึ้นน้ำลง และศัตรูที่โผล่มาได้ทุกมุม ร่างกายแบนๆ กว้างๆ ช่วยให้มุดหลบใต้หินหรือขุดลงทรายได้ดี พอร่างกายกว้างกว่าที่จะยาว การเคลื่อนที่ออกด้านข้างเลยเข้ากับทรงตัวมากกว่า เหมือนรถที่ตัวถังกว้าง ถ้ามีล้อและช่วงล่างทำงานด้านข้างได้ถนัด มันก็จะเลี้ยวหลบแบบสไลด์ได้ไวมาก

หลายคนอาจคิดว่า ถ้าเดินข้าง แล้วปูจะมองทางยังไง คำตอบคือปูไม่ได้จำเป็นต้องหันหน้าไปทิศเดียวกับการเคลื่อนที่เสมอ ดวงตาของปูหลายชนิดอยู่บนก้านตา ทำให้มองรอบๆ ได้กว้างกว่าสัตว์ที่ตาติดอยู่ด้านหน้าอย่างเดียว เวลาเจอภัย ปูไม่ต้องเสียเวลาหมุนตัวทั้งตัวก่อนค่อยหนี มันสามารถพุ่งซ้ายหรือขวาไปยังรู หลืบ หรือแนวน้ำได้ทันที การเดินข้างเลยเป็นเหมือนปุ่มลัดของชีวิตชายหาด เห็นภัยทางหน้า ก็สไลด์ออกด้านข้าง เห็นภัยทางข้าง ก็ยังมีขาอีกฝั่งช่วยยันพื้นแล้วหนีได้เร็ว

ที่น่าสนุกคือ ไม่ใช่ปูทุกตัวจะยึดติดกับการเดินข้างแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ ปูบางกลุ่มเดินไปข้างหน้าได้ค่อนข้างดี เช่น ปูบางชนิดที่ขาปรับไปกับการปีน หรือกลุ่มที่มีรูปทรงไม่เหมือนปูชายหาดทั่วไป ปูเสฉวนก็เดินคนละแบบ เพราะแบกเปลือกหอยและมีสัดส่วนร่างกายต่างออกไป ส่วนปูว่ายน้ำบางชนิด ขาคู่ท้ายถูกปรับเป็นแผ่นคล้ายพาย ชีวิตไม่ได้เน้นเดินบนพื้นอย่างเดียว แต่ใช้ว่ายน้ำช่วยด้วย เพราะฉะนั้นคำว่า ปูเดินข้าง จึงถูกกับปูจำนวนมาก โดยเฉพาะปูแท้หลายชนิดที่คุ้นตา แต่ไม่ใช่กฎเหล็กของปูทุกแบบในโลก

นักวิจัยด้านวิวัฒนาการยังเคยดูเรื่องนี้จริงจัง โดยบันทึกการเคลื่อนที่ของปูหลายสิบชนิด แล้วเทียบกับความสัมพันธ์ทางสายวิวัฒนาการ ผลที่น่าสนใจคือ การเดินข้างในปูแท้ดูเหมือนจะไม่ได้เกิดซ้ำไปซ้ำมาหลายครั้งแบบสุ่ม แต่มีร่องรอยว่าอาจเริ่มจากบรรพบุรุษร่วมกลุ่มหนึ่งเมื่อราว 200 ล้านปีก่อน จากสัตว์ที่เคลื่อนที่ไปข้างหน้า ค่อยๆ กลายเป็นกลุ่มที่เดินข้างได้เด่นขึ้น พูดง่ายๆ คือท่าเดินแบบนี้ไม่ใช่มุกตลกของธรรมชาติ แต่เป็นแพ็กเกจวิวัฒนาการที่ติดมากับร่างกายแบบปูมานานมาก

ทำไมวิวัฒนาการถึงปล่อยให้ท่าเดินประหลาดนี้อยู่รอด คำตอบน่าจะอยู่ที่คำว่า พอเหมาะกับชีวิต ปูไม่จำเป็นต้องเดินเหมือนสัตว์อื่นเพื่อให้ดูปกติ มันแค่ต้องเคลื่อนที่แบบที่ช่วยให้หาอาหาร หลบภัย แย่งพื้นที่ ผสมพันธุ์ และกลับเข้าที่ซ่อนได้สำเร็จ ถ้าเดินข้างช่วยให้เร็วขึ้น ใช้แรงน้อยลง และเข้ากับข้อต่อมากกว่า ธรรมชาติก็ไม่มีเหตุผลต้องเปลี่ยนให้ปูเดินหน้าแบบสัตว์บก

ภาพปูเดินเฉียงเลยกลายเป็นบทเรียนเล็กๆ ว่า ความแปลกของสัตว์หลายอย่างมักไม่ใช่ความผิดพลาด แต่มาจากร่างกายที่ถูกปรับให้เหมาะกับปัญหาเฉพาะของมันเอง สำหรับมนุษย์ การเดินตรงดูปกติ เพราะขาอยู่ใต้ลำตัวและเข่างอไปด้านหน้า สำหรับปู การเดินข้างต่างหากที่ปกติ เพราะขาอยู่ด้านข้าง ข้อต่อถนัดทางข้าง กระดองกว้าง และโลกของมันเต็มไปด้วยทางหนีซ้ายขวา พอคิดแบบนี้ ปูไม่ได้เดินผิดทิศเลย มันแค่เดินในทิศที่ร่างกายบอกว่า เร็วสุดแล้ว