บุญเพ็ง หีบเหล็ก คดีเก่า ที่ความจริง ข่าวลือ ความเชื่อ และตำนาน ยังพันกัน จนแยกแทบไม่ออก ทุกวันนี้

บุญเพ็ง หีบเหล็ก ระหว่างคดีจริงกับเรื่องเล่าร้อยปี

ชื่อของบุญเพ็งติดหูคนไทยเพราะคำว่า หีบเหล็ก แค่ได้ยินก็พอนึกภาพออกว่าคดีนี้ไม่ธรรมดา แต่พอลองไล่อ่านข้อมูลหลายแหล่ง จะเจอจุดน่าสนใจทันทีว่า เรื่องที่ถูกเล่าต่อกันมานานกับหลักฐานที่ตรวจสอบย้อนหลัง ไม่ได้ตรงกันทุกจุดเลย

แกนหลักที่ค่อนข้างตรงกันคือ บุญเพ็งมีชีวิตอยู่ในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 ต่อเนื่องถึงรัชกาลที่ 6 เกิดแถบเมืองท่าอุเทน และเข้ามาอยู่พระนครตั้งแต่วัยเด็ก ต่อมาเคยบวช มีชื่อพัวพันกับการดูดวง ไสยศาสตร์ การทำเสน่ห์ และกลุ่มลูกศิษย์ที่มีฐานะ เรื่องพวกนี้ทำให้บุญเพ็งดูน่าเกรงขามในสายตาคนยุคนั้น เพราะสังคมเมื่อร้อยกว่าปีก่อนยังให้พื้นที่กับความเชื่อเรื่องอาคมสูงมาก คนที่พูดเก่ง วางตัวขลัง และรู้จังหวะชักจูง ย่อมเข้าถึงทรัพย์สินกับความไว้วางใจของผู้คนได้ง่าย

จุดที่เปลี่ยนชื่อบุญเพ็งให้กลายเป็นตำนาน คือการพบศพในหีบเหล็กที่ถูกนำไปทิ้งน้ำ วิธีซ่อนหลักฐานแบบนี้รุนแรงและแปลกสำหรับสังคมสมัยนั้น ฉายา บุญเพ็ง หีบเหล็ก จึงจำง่ายกว่าชื่อคดีหรือชื่อเหยื่อเสียอีก พอหนังสือพิมพ์ เรื่องเล่า ละครวิทยุ และภาพยนตร์หยิบไปขยาย ภาพของฆาตกรผู้มีอาคมกับหีบเหล็กเจ็ดใบก็ยิ่งฝังแน่น

แต่ตัวเลขเจ็ดศพนี่แหละที่ควรอ่านแบบเว้นระยะ แหล่งเล่ารุ่นเก่าหลายแห่งระบุว่ามีเหยื่อเจ็ดราย ขณะที่รายการ ความจริงไม่ตาย ของไทยพีบีเอส ซึ่งย้อนตรวจข้อมูลคดี เสนอว่าคดีที่มีร่องรอยชัดอาจมีเพียงสองราย คือ นายล้อม พ่อค้าเพชรพลอย และนางปริก ผู้มีความสัมพันธ์กับบุญเพ็ง ส่วนหีบอื่นที่พบอาจกลายเป็นเชื้อให้สังคมขยายจำนวนเหยื่อจนกลายเป็นเจ็ด ความต่างตรงนี้ไม่ได้แปลว่าคดีเบาลง แต่บอกชัดว่า คดีอาชญากรรมเก่าอาจถูกความกลัว ข่าวลือ และความบันเทิงเติมรายละเอียดจนแยกยากว่าอะไรคือสำนวนคดี อะไรคือคำบอกเล่า

วันประหารก็มีข้อมูลไม่ตรงกัน บางแหล่งระบุ 9 สิงหาคม พ.ศ. 2462 บางแหล่งระบุ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2462 ส่วนสถานที่ก็พบทั้งชื่อวัดภาษีและวัดพลับพลาไชย สิ่งที่ตรงกันคือบุญเพ็งถูกประหารด้วยการตัดศีรษะ และมักถูกกล่าวถึงว่าเป็นนักโทษชายรายสุดท้ายของไทยที่ถูกประหารด้วยวิธีนี้ ก่อนรัฐเปลี่ยนมาใช้การยิงเป้าใน พ.ศ. 2477 เมื่อข้อมูลวันกับสถานที่ต่างกันแบบนี้ การเขียนว่าเป็นข้อยุติร้อยเปอร์เซ็นต์คงไม่แฟร์นัก ทางที่ดีคือบอกความต่างไว้ตรงๆ แทนการเลือกเรื่องที่ฟังขลังที่สุด

หลังเสียชีวิต เรื่องราวไม่ได้จบที่ลานประหาร วัดภาษีในย่านเอกมัยมีรูปจำลองและพื้นที่ระลึกถึงบุญเพ็ง โดยข้อมูลจากวัดที่ถูกนำมาเผยแพร่ระบุว่า รูปจำลองสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2537 เพื่อเป็นอุทาหรณ์ไม่ให้คนรุ่นหลังเอาแบบอย่าง แต่เมื่อเวลาผ่านไป พื้นที่เตือนใจก็ค่อยๆ ปนกับความเชื่อเรื่องวิญญาณ การขอโชค และการเรียก บุญเพ็ง ว่า ลุงบุญเพ็ง ตรงนี้ชวนคิดมาก เพราะสังคมไทยมีธรรมชาติแปลกอย่างหนึ่ง คือบุคคลที่เคยสร้างความหวาดกลัวสามารถถูกแปลงเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ได้ เมื่อความกลัวอยู่มานานพอและไม่มีคนร่วมสมัยเหลือมาเล่าความสูญเสีย

พอฆาตกรกลายเป็นตำนาน เหยื่อมักถูกลดเหลือแค่ตัวเลข

นี่อาจเป็นประเด็นสำคัญกว่าคาถาอาคมหรือจำนวนหีบ เพราะชื่อบุญเพ็งยังถูกจำได้ครบ แต่ชื่อของผู้เสียชีวิตกลับแทบไม่ถูกพูดถึง ความบันเทิงชอบตัวละครที่มีบุคลิกชัด มีฉายา และมีเรื่องลึกลับ ส่วนเหยื่อไม่มีฉายา ไม่มีรูปจำง่าย จึงค่อยๆ หายจากความทรงจำสาธารณะ ทั้งที่คนเหล่านั้นคือผู้รับผลของคดีโดยตรง

มองอีกมุม เรื่องบุญเพ็งสะท้อนพลังของฉายาอาชญากรได้ดีมาก คำสั้นๆ เพียงสองคำทำให้คดีอยู่ข้ามศตวรรษ แต่ก็ทำให้ตัวผู้ก่อเหตุดูเหมือนตัวละครเหนือธรรมชาติ จนอาจบดบังกลไกธรรมดาที่ใช้หลอกคน เช่น สร้างความน่าเชื่อถือ อาศัยสถานะทางศาสนา เล่นกับความหวังเรื่องความรัก และเข้าหาคนที่มีทรัพย์ เมื่อถอดชั้นอาคมออก สิ่งที่เหลืออาจไม่ใช่จอมขมังเวท แต่เป็นคนที่รู้วิธีควบคุมความเชื่อของคนอื่นแล้วใช้ประโยชน์จากมัน

เรื่องนี้จึงไม่ควรถูกจำแค่ว่าเป็นคดีหีบเหล็กสุดหลอน มันคือบทเรียนเรื่องการตรวจข้อมูลเก่า การระวังคนที่ใช้ภาพลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์สร้างอำนาจ และการไม่ปล่อยให้ผู้ก่อเหตุกลายเป็นพระเอกของเรื่องจนผู้เสียหายถูกลืม อ่านตำนานได้ สนใจความลึกลับได้ แต่ควรวางหลักฐานไว้ข้างๆ เสมอ เพราะบางครั้งสิ่งที่ถูกเล่าซ้ำบ่อยที่สุด อาจเป็นเพียงฉบับที่จำง่ายที่สุด ไม่ใช่ฉบับที่ใกล้ความจริงที่สุด