ฟันดำจากหมาก ไม่ใช่หินหลอมฟัน แต่เป็นคราบเคมีหลายชั้น ที่เกาะแน่นจนแปรงแทบไม่ออก

ฟันดำจากหมาก ดูเหมือนหิน แต่ไม่ใช่ฟันกลายเป็นหินนะ

บ้านผมสมัยก่อนมีคุณยายเคี้ยวหมากครับ เวลาแกยิ้มทีฟันจะออกแดงคล้ำจนเกือบดำ ตอนเด็กก็คิดง่ายๆ ว่าเป็นคราบหมากเกาะเฉยๆ โตมาหน่อยดันไปเจอคำอธิบายแบบสุดโต่งว่า ปูนแดงเอาแคลเซียมไปสร้างผลึกแข็ง หลอมรวมกับเคลือบฟันจนกลายเป็นสโตนเฮนจ์อยู่ในปาก ฟังแล้วเท่มาก แต่บอกตรงๆ ว่า กลไกจริงไม่ได้ถึงขั้นฟันสร้างหินใหม่หรือปูนหลอมเข้าเป็นเนื้อเดียวกับเคลือบฟัน ครับ

ของที่คนไทยเรียกว่าหมากหนึ่งคำ ปกติมีลูกหมาก ใบพลู และปูนกินหมาก บางสูตรก็เติมยาสูบหรือเครื่องหอม ปูนที่ใช้มีองค์ประกอบหลักเป็นแคลเซียมไฮดรอกไซด์ ซึ่งมีความเป็นด่างสูง พอปูนไปสัมผัสเนื้อหมากที่ถูกบดด้วยฟัน น้ำลาย และอากาศ สภาพด่างจะช่วยให้สารอัลคาลอยด์ในหมากถูกปลดปล่อยออกมาได้มากขึ้น พร้อมๆ กับเร่งการเปลี่ยนแปลงของสารโพลีฟีนอลและแทนนินในหมาก สารพวกนี้ถูกออกซิไดซ์และรวมตัวเป็นเม็ดสีแดง สีน้ำตาล แล้วค่อยเข้มจนดำเมื่อโดนซ้ำทุกวัน

จุดสำคัญอยู่ตรงนี้เลย สีดำส่วนใหญ่ถูกจัดเป็น คราบสีภายนอกฟัน ไม่ใช่แร่ผลึกที่งอกจากเคลือบฟัน เม็ดสีจะไปจับกับฟิล์มโปรตีนบางๆ ที่เคลือบผิวฟันอยู่ตามธรรมชาติ จับกับคราบจุลินทรีย์ แล้วสะสมหนักเป็นพิเศษตามร่องฟัน หลุมเล็กๆ ขอบวัสดุอุดฟัน ผิวรากฟัน และบริเวณที่มีหินปูนเดิมอยู่แล้ว คือยิ่งผิวขรุขระ มันยิ่งมีที่ให้เกาะ เหมือนเอาสีเข้มไปราดกำแพงปูนหยาบ ต่อให้ล้างผ่านๆ ก็ยังติดตามรูพรุนเต็มไปหมด

แล้วคำว่าแร่ธาตุทางชีวภาพเกี่ยวไหม? เกี่ยวแบบอ้อมๆ มากกว่าครับ เพราะในปากเรามีกระบวนการทำให้คราบจุลินทรีย์แข็งตัวเป็นหินปูนอยู่แล้ว แคลเซียมและฟอสเฟตจากน้ำลายสามารถตกผลึกในคราบจุลินทรีย์จนกลายเป็นหินปูนที่แข็ง แต่หินปูนนี้ไม่ได้แปลว่าปูนแดงจากหมากเดินเข้าไปเชื่อมพันธะกับเคลือบฟันโดยตรง และหลักฐานก็ไม่ได้รองรับคำพูดว่ามันหลอมรวมเป็นเนื้อเดียวกับเคลือบฟันแบบถอนออกไม่ได้ หินปูนเกาะแน่นจริง คราบหมากก็ชอบเกาะบนหินปูนอีกที เลยมองด้วยตาแล้วเหมือนมีเปลือกสีดำหนาเป็นชั้นเดียวกัน

เอาจริงๆ ภาพที่เห็นจึงเป็นของหลายอย่างซ้อนกันครับ ชั้นแรกอาจเป็นฟิล์มบนผิวฟัน ชั้นต่อมาเป็นคราบจุลินทรีย์ ต่อด้วยหินปูน แล้วมีเม็ดสีจากหมากไปย้อมทุกชั้นให้แดงน้ำตาลหรือดำ ถ้าเคี้ยวมานาน ผิวฟันยังอาจสึกจากเส้นใยและความแข็งของชิ้นหมาก มีรอยร้าวเล็กๆ หรือผิวหยาบขึ้น สีเลยซึมและติดแน่นกว่าเดิม ตรงนี้ต่างหากที่ทำให้แปรงธรรมดาเอาไม่ค่อยออก ไม่ใช่เพราะฟันถูกเปลี่ยนเป็นผลึกหินทั้งซี่

แปรงไม่ออก ไม่ได้แปลว่าเอาออกไม่ได้ตลอดชีวิต

คราบที่เกาะอยู่ภายนอกจำนวนมากสามารถลดลงได้ด้วยการขูดหินปูนและขัดฟันโดยทันตแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ บางจุดที่สะสมมานานมากอาจเหลือสีติดในร่องหรือผิวที่สึก จึงต้องประเมินเป็นรายซี่ แต่การใช้ของแข็งขูดเอง ใช้กรด ใช้ผงหยาบ หรือขัดแรงๆ นี่ไม่คุ้มเลยครับ เพราะสีอาจจางลงนิดเดียว แต่เคลือบฟันโดนขูดเสียหายจริง พอผิวยิ่งหยาบ คราบรอบใหม่ก็กลับมาเกาะง่ายกว่าเดิมอีก

อีกเรื่องที่ไม่ควรปล่อยผ่านคือ ฟันดำจากหมากไม่ได้เป็นแค่ประเด็นความสวยงาม การเคี้ยวหมากสัมพันธ์กับการระคายเคืองเยื่อบุช่องปาก โรคปริทันต์ และรอยโรคก่อนมะเร็งบางชนิด ที่สำคัญ หน่วยงานวิจัยมะเร็งระหว่างประเทศจัดหมากและการเคี้ยวหมากแบบไม่มีใบยาสูบไว้ในกลุ่มสารก่อมะเร็งในมนุษย์แล้ว เพราะฉะนั้นเห็นคุณตาคุณยายฟันดำ อย่าเพิ่งแซวเรื่องคราบอย่างเดียว ควรสังเกตด้วยว่ามีแผลเรื้อรัง ปากอ้าได้น้อย แสบเยื่อบุ มีก้อน หรือมีปื้นขาวแดงผิดปกติหรือเปล่า ถ้ามีก็ควรพาไปตรวจ

สรุปแบบชาวบ้านเลยนะ ฟันดำจากการเคี้ยวหมากคือคราบเม็ดสีจากสารในหมากที่ถูกเร่งด้วยสภาพด่าง แล้วไปจับกับผิวฟัน คราบจุลินทรีย์ และหินปูนจนแน่นมาก มันอาจดูแข็งเหมือนหิน แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่ามีการสร้างผลึกแคลเซียมใหม่แล้วหลอมรวมกับเคลือบฟันแบบถาวร คำว่า “สโตนเฮนจ์ในปาก” ใช้เป็นภาพเปรียบเทียบได้สนุกดีครับ แต่อธิบายวิทยาศาสตร์จริงๆ ต้องเรียกว่า คราบสีสะสมบนโครงสร้างผิวฟันและหินปูน จะตรงกว่าเยอะ