แค่กัดฟอยล์โดนวัสดุอุดฟัน ทำไมถึงเสียวแปลบเหมือนไฟแล่นทั้งปาก

แค่เศษฟอยล์แตะฟัน ทำไมเจ็บจี๊ดได้ขนาดนั้น

ภาพนี้เกิดขึ้นง่ายกว่าที่นึกครับ ข้าวเหนียวหรือแซนด์วิชถูกห่อด้วยอะลูมิเนียมฟอยล์ พอกัดคำสุดท้าย เศษบาง ๆ ดันติดอาหารแล้วไปแตะฟันกรามที่เคยอุดด้วยวัสดุโลหะ ทันใดนั้นจะมีอาการเสียวแปลบสั้น ๆ คล้ายกระแสไฟแล่นจากฟันขึ้นไปถึงขมับ ความรู้สึกแรงจนบางคนรีบคายอาหาร เพราะคิดว่าฟันแตกหรือวัสดุอุดฟันหลุด

อาการนี้มีชื่อว่า ภาวะช็อกจากกระแสกัลวานิกในช่องปาก หลักการคล้ายแบตเตอรี่ขนาดจิ๋ว แต่ควรอธิบายให้แม่นกว่าคำว่าไฟชอร์ตเข้ารากฟันตรง ๆ เพราะในปากไม่ได้มีสายไฟต่อจากฟอยล์ไปยังเส้นประสาท สิ่งที่เกิดขึ้นคือโลหะต่างชนิดมีศักย์ทางไฟฟ้าไม่เท่ากัน เมื่อแตะกันในสภาพแวดล้อมที่มีไอออน กระแสไฟฟ้าขนาดเล็กจึงไหลชั่วครู่ และกระตุ้นเนื้อเยื่อรับความรู้สึกภายในฟันจนสมองแปลสัญญาณนั้นเป็นความเจ็บ

น้ำลายไม่ได้เป็นแค่น้ำ แต่ทำหน้าที่เป็นทางผ่านของไอออน

แบตเตอรี่แบบง่ายต้องมีโลหะสองชนิดที่มีแนวโน้มรับหรือปล่อยอิเล็กตรอนต่างกัน พร้อมตัวกลางที่ช่วยให้ประจุเคลื่อนที่ได้ ในเหตุการณ์นี้ อะลูมิเนียมฟอยล์คือโลหะชนิดหนึ่ง ส่วนวัสดุอุดฟันอะมัลกัมเป็นโลหะผสมที่มีปรอท เงิน ดีบุก และทองแดง น้ำลายมีเกลือแร่และไอออนหลายชนิด จึงทำหน้าที่เป็นสารละลายอิเล็กโทรไลต์ได้

เมื่อฟอยล์แตะวัสดุอุดฟัน วงจรไฟฟ้าเคมีเกิดขึ้นเพียงชั่วขณะ อะลูมิเนียมมีแนวโน้มเสียอิเล็กตรอนได้ง่ายกว่าโลหะหลายชนิดในวัสดุอุดฟัน ความต่างศักย์จึงผลักให้อิเล็กตรอนเคลื่อนที่ ส่วนกระแสในเนื้อเยื่อและของเหลวรอบฟันปิดเส้นทางของวงจร เหตุการณ์นี้เล็กมากเมื่อเทียบกับไฟฟ้าจากปลั๊กบ้าน แต่ตำแหน่งที่เกิดอยู่ใกล้เนื้อฟันและโพรงประสาท จึงรับรู้ได้ชัดกว่ากระแสขนาดเดียวกันที่สัมผัสผิวหนังหนา ๆ

ที่รู้สึกเหมือนไฟแล่นถึงสมอง คือสมองรับสัญญาณปวดจากฟัน ไม่ใช่ไฟวิ่งเข้าเนื้อสมอง

ชั้นเคลือบฟันช่วยป้องกันสิ่งกระตุ้นได้ดี แต่บริเวณที่อุดฟันย่อมมีรอยต่อระหว่างวัสดุกับเนื้อฟัน ใต้ลงไปคือเนื้อฟันซึ่งมีท่อเล็กจำนวนมาก เชื่อมโยงไปยังโพรงประสาทที่มีเส้นประสาทและหลอดเลือดอยู่ เมื่อกระแสกัลวานิกหรือการเปลี่ยนแปลงทางไฟฟ้ากระตุ้นบริเวณนี้ เส้นประสาทฟันจะส่งสัญญาณปวดแบบฉับพลัน จึงเกิดอาการจี๊ดคม ๆ มากกว่าความรู้สึกอุ่นหรือชา

ทำไมบางคนกัดฟอยล์แล้วไม่รู้สึกอะไรเลย

การมีฟอยล์อยู่ในปากอย่างเดียวไม่พอ ต้องมีเงื่อนไขหลายอย่างมาประกอบกัน เช่น ฟอยล์แตะโลหะจริง ๆ พื้นผิวสัมผัสเปียกพอ โลหะทั้งสองมีความต่างศักย์เหมาะสม และกระแสมีเส้นทางผ่านบริเวณที่ไวต่อความรู้สึก คนที่อุดฟันด้วยเรซินสีเหมือนฟันหรือครอบฟันเซรามิกล้วน มักไม่เกิดเหตุแบบเดียวกันจากจุดนั้น เพราะวัสดุเหล่านี้ไม่ทำหน้าที่เป็นขั้วโลหะเหมือนอะมัลกัม

สภาพพื้นผิวก็มีผล วัสดุโลหะที่ใช้งานมานานอาจมีชั้นออกไซด์หรือคราบหมองช่วยลดการไหลของกระแส ขณะที่รอยต่อใหม่ พื้นผิวถลอก หรือการกดฟอยล์แน่นอาจทำให้สัมผัสทางไฟฟ้าดีขึ้น ความเป็นกรดของน้ำลาย อาหารรสเปรี้ยว ปริมาณน้ำลาย และพื้นที่สัมผัส ล้วนเปลี่ยนความแรงของกระแสได้ จึงไม่น่าแปลกที่คนคนเดียวกันบางครั้งเจ็บมาก บางครั้งแทบไม่รู้สึก

ภาวะกัลวานิกไม่ได้จำกัดอยู่ที่ฟอยล์กับอะมัลกัม โลหะต่างชนิดในงานทันตกรรมก็อาจสร้างความต่างศักย์ได้ เช่น ครอบฟันโลหะสัมผัสวัสดุอุดฟันอีกชนิด หรือช้อนส้อมโลหะไปแตะงานบูรณะในปาก อาการมักเกิดตอนโลหะสัมผัสกันพอดีและหายอย่างรวดเร็วเมื่อแยกออก

เจ็บครั้งเดียวควรกังวลไหม

ถ้าอาการเกิดเฉพาะตอนฟอยล์แตะวัสดุอุดฟัน แล้วหายทันทีหลังคายออก โดยไม่มีปวดต่อ ไม่มีบวม และเคี้ยวอาหารตามปกติได้ มักเป็นเหตุการณ์ชั่วคราว ไม่ได้แปลว่าฟันกำลังถูกไฟเผาหรือเส้นประสาทเสียหายจากกระแสครั้งนั้น วิธีป้องกันตรงที่สุดคือแกะฟอยล์ออกจากอาหารให้หมดก่อนกัด และไม่ทดลองซ้ำเพื่อพิสูจน์ว่าเจ็บจริงหรือไม่

แต่ถ้าฟันยังปวดต่อหลังเอาฟอยล์ออก หรือเสียวบ่อยทั้งที่ไม่มีโลหะมาแตะ ควรให้ทันตแพทย์ตรวจครับ อาการคล้ายกันอาจมาจากฟันร้าว วัสดุอุดฟันหลวม ฟันผุซ้ำ เหงือกร่น เนื้อฟันเปิด หรือโพรงประสาทอักเสบ โดยเฉพาะกรณีปวดตุบเอง ปวดตอนกลางคืน เจ็บเมื่อกัด หรือเสียวร้อนเย็นค้างนาน อย่าเหมารวมว่าเป็นเพียงแบตเตอรี่ในปาก

• ไม่ควรใช้คีมหรือของมีคมแคะวัสดุอุดฟันเอง

• ไม่จำเป็นต้องรีบเปลี่ยนอะมัลกัมเพราะเคยเจอฟอยล์ครั้งเดียว

• การรื้อวัสดุอุดฟันควรมีเหตุผลทางทันตกรรมและทำโดยผู้เชี่ยวชาญ

สรุปแล้ว คำว่าแบตเตอรี่ในช่องปากเป็นภาพเปรียบเทียบที่ใช้ได้ดี เพราะมีโลหะต่างชนิด น้ำลายเป็นอิเล็กโทรไลต์ และเกิดกระแสไฟฟ้าเคมีจริง จุดที่ควรแก้คือไม่ใช่กระแสชอร์ตพุ่งตรงเข้าสู่รากฟัน แต่เป็นกระแสขนาดเล็กที่เกิดชั่วครู่และกระตุ้นระบบรับความรู้สึกของฟัน ความเจ็บจึงมาเร็ว คม และหายเร็วพอ ๆ กับจังหวะที่ฟอยล์หลุดออกจากวัสดุอุดฟัน