ปฏิทินภาษาไทยฉบับแรกพิมพ์เมื่อใด? ย้อนหลักฐานปี 2404

หากถามเฉพาะ “ปฏิทินที่พิมพ์เป็นภาษาไทยฉบับแรก” หลักฐานทางประวัติศาสตร์ระบุว่าออกเมื่อวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2404 ในสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4

อย่างไรก็ตาม ก่อนหน้านั้นประเทศไทยมีการพิมพ์ปฏิทินมาแล้วตั้งแต่วันที่ 14 มกราคม พ.ศ. 2385 แต่เป็นปฏิทินภาษาอังกฤษ จึงเป็นคนละหมุดหมายกับการพิมพ์ปฏิทินภาษาไทยที่เกิดขึ้นในอีก 19 ปีต่อมา

ก่อนมีปฏิทินที่จัดพิมพ์

ในสมัยโบราณ คนไทยใช้ ปฏิทินจันทรคติ โดยนับวันตามข้างขึ้นและข้างแรม กรมโหรหลวงมีหน้าที่คำนวณวัน เดือน และปี ก่อนจัดทำต้นแบบไว้ในสมุดไทยดำ

หน่วยงานราชการหรือผู้ที่ต้องการใช้งานจะขอคัดสำเนาไปใช้สำหรับกำหนดวันสำคัญทางศาสนา พระราชพิธี ฤกษ์ยาม และกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน ภายหลังจึงเริ่มมีการจัดพิมพ์ปฏิทินลงบนกระดาษแทนการคัดลอกด้วยมือ

ปฏิทินพิมพ์ครั้งแรกในเมืองไทย

หลักฐานที่นำมาใช้อ้างอิงเรื่องปฏิทินพิมพ์ครั้งแรก ปรากฏอยู่ใน Bangkok Calendar ฉบับ ค.ศ. 1870 ซึ่งบันทึกข้อความว่า “14 First Calendar print in B. 1842” สื่อว่ามีการพิมพ์ปฏิทินในกรุงเทพฯ เมื่อวันที่ 14 มกราคม ค.ศ. 1842 หรือ พ.ศ. 2385

อย่างไรก็ตาม บันทึกดังกล่าวไม่ได้ระบุชื่อสิ่งพิมพ์และผู้จัดพิมพ์โดยตรง แหล่งข้อมูลไทยหลายแห่งจึงสันนิษฐานว่าอาจเป็นผลงานของ หมอบรัดเลย์ หรือแดน บีช แบรดลีย์ มิชชันนารีชาวอเมริกันผู้มีบทบาทสำคัญต่อกิจการพิมพ์ในสยาม ปฏิทินในระยะแรกนี้ใช้ภาษาอังกฤษ จึงยังไม่นับเป็นปฏิทินภาษาไทย

ปฏิทินภาษาไทยฉบับแรก

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 มีการออกปฏิทินภาษาไทยเมื่อวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2404 ซึ่งตรงกับวันขึ้นปีใหม่ของสยามในปีนั้น

หลักฐานชั้นต้นจาก Bangkok Calendar ฉบับ ค.ศ. 1862 บันทึกว่า พระมหากษัตริย์สยามทรงออกปฏิทินเป็นภาษาสยาม เพื่อแก้ไขความคลาดเคลื่อนในการกำหนดวันสำคัญตามข้างขึ้น ข้างแรม และวันพระ รวมทั้งแจ้งเวลาการเกิดสุริยุปราคา จันทรุปราคา และการเคลื่อนผ่านหน้าดวงอาทิตย์ของดาวพุธ

รายละเอียดนี้แสดงให้เห็นว่า ปฏิทินในเวลานั้นไม่ได้ใช้เพียงบอกวันที่ แต่ยังเกี่ยวข้องกับศาสนา ดาราศาสตร์ พระราชพิธี และการจัดระเบียบเวลาในสังคมไทยด้วย

จากจันทรคติสู่ปฏิทินแบบปัจจุบัน

หลังจากนั้น รูปแบบปฏิทินไทยได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทั้งปฏิทินสำหรับราชการและปฏิทินที่ประชาชนทั่วไปนำไปใช้

เมื่อประเทศไทยรับระบบสุริยคติและการเรียกชื่อเดือนแบบสากลมากขึ้น รูปแบบวัน เดือน และปีจึงค่อย ๆ เปลี่ยนมาใกล้เคียงกับปฏิทินที่ใช้ในปัจจุบัน ส่วนระบบจันทรคติยังคงมีบทบาทในการกำหนดวันพระ วันสำคัญทางพุทธศาสนา และประเพณีไทยหลายประเภท

สรุปสองวันที่มักสับสน

วันที่ 14 มกราคม พ.ศ. 2385 เป็นหมุดหมายของการพิมพ์ปฏิทินครั้งแรกในเมืองไทยตามหลักฐานที่มีการอ้างถึง แต่ปฏิทินดังกล่าวเป็นภาษาอังกฤษ และหลักฐานต้นทางไม่ได้ระบุชื่อผู้พิมพ์ไว้อย่างชัดเจน

ส่วนวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2404 คือวันที่มีการออกปฏิทินภาษาไทยในสมัยรัชกาลที่ 4 จึงถือเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของปฏิทินภาษาไทยที่จัดพิมพ์อย่างเป็นทางการ