ไขลับพฤกษศาสตร์!... เม็ดมะม่วงหิมพานต์ไม่ใช่ถั่ว?

        เชื่อว่าหลายคนเวลาเคี้ยวเม็ดมะม่วงหิมพานต์มันๆ เค็มๆ เพลินๆ เคยเกิดความสงสัยว่า ทำไมของกินเล่นชนิดนี้ถึงมีรูปทรงโค้งงอนคล้ายพระจันทร์เสี้ยว และที่สำคัญ ทำไมในท้องตลาดถึงไม่มีการขายเม็ดมะม่วงหิมพานต์แบบติดเปลือกแข็งเหมือนถั่วอัลมอนด์ วอลนัท หรือพิสตาชิโอ แท้จริงแล้ว ของอร่อยชนิดนี้มีความลับทางพฤกษศาสตร์ และเบื้องหลังกระบวนการผลิตที่ซับซ้อนซ่อนอยู่อย่างคาดไม่ถึง

1. โครงสร้างสุดแปลก: ผลจริง ผลปลอม และเมล็ดที่อยู่นอกผล

        ความจริงข้อแรกตามหลักพฤกษศาสตร์คือ เม็ดมะม่วงหิมพานต์ไม่ใช่ถั่ว (Nut) แต่เป็นเพียงเมล็ดของผลไม้ชนิดหนึ่ง ความแปลกประหลาดอยู่ตรงที่โครงสร้างการเจริญเติบโตของมัน:

• ผลปลอม (Cashew Apple): คือส่วนเนื้อนุ่มฉ่ำน้ำที่มีรูปทรงคล้ายลูกชมพู่ สีสันสดใส มีทั้งสีแดงและสีเหลือง รสชาติหวานอมเปรี้ยวฝาด ส่วนนี้สามารถนำมารับประทานได้ แต่ไม่ใช่ส่วนที่ถูกนำมาทำเป็นเม็ดมะม่วงหิมพานต์

• ผลจริง (Real Fruit): คือติ่งแข็งสีเทาที่ห้อยต่องแต่งอยู่ตรงปลายสุดของผลปลอม

• เมล็ด (Seed): เมล็ดสุดอร่อยที่เราชอบกินกันนั้น ถูกห่อหุ้มอยู่ข้างในผลจริงอีกชั้นหนึ่ง

  

        ดังนั้นสิ่งที่เรากินกันเป็นประจำ คือเมล็ดที่ซ่อนอยู่ในผลจริง ซึ่งผลจริงดันไปห้อยอยู่นอกผลปลอมอีกที นับเป็นโครงสร้างพฤกษศาสตร์ที่แปลกประหลาดอย่างมาก

2. ทำไมถึงไม่มีขายแบบติดเปลือก? เฉลยความจริงเรื่องสารพิษ

        สาเหตุหลักที่เราไม่เคยเห็นเม็ดมะม่วงหิมพานต์ขายพร้อมเปลือกแข็งสีเทาเหมือนถั่วชนิดอื่น เป็นเพราะ เปลือกแข็งของมันมีสารพิษรุนแรง

        ภายในเปลือกแข็งสีเทาที่ห่อหุ้มเมล็ด มีน้ำมันพิษชนิดหนึ่งชื่อว่า อูรูชิออล (Urushiol) ซึ่งเป็นสารพิษชนิดเดียวกันกับที่พบในต้น พอยซันไอวี่ (Poison Ivy) พืชพิษอันตราย

        หากผิวสัมผัสกับน้ำมันจากเปลือกดิบโดยตรง จะเกิดอาการอักเสบ พุพอง แสบร้อนเหมือนโดนน้ำร้อนลวก และหากรับประทานเข้าไปโดยไม่ผ่านกระบวนการความร้อน ก็จะเกิดอันตรายต่อร่างกายอย่างรุนแรง

3. เบื้องหลังราคาสูง: กระบวนการถอนพิษอันพิถีพิถัน

        การที่เม็ดมะม่วงหิมพานต์มีราคาค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับถั่วทั่วไป ไม่ใช่เพราะการเก็บเกี่ยวยากเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเพราะกระบวนการขจัดพิษที่ต้องใช้ความระมัดระวังและแรงงานคนอย่างมาก:

• ตากแดด: นำผลจริงสีเทาไปตากแดดจนแห้งสนิท

• ใช้ความร้อนสกัดพิษ: นำไปคั่วหรือนึ่งด้วยความร้อนสูง เพื่อทำลายฤทธิ์ของน้ำมันอูรูชิออลให้หมดไป

• กะเทาะเปลือก: ค่อยๆ กะเทาะเปลือกแข็งภายนอกออกอย่างระมัดระวัง

• ลอกเยื่อหุ้ม: ลอกเยื่อบางๆ ที่หุ้มเมล็ดด้านในออกอีกครั้ง ก่อนจะนำไปอบหรือแปรรูปพร้อมจำหน่าย

4. ที่มาของชื่อ "มะม่วงหิมพานต์" และ "Cashew"

        ชื่อเรียกของผลไม้ชนิดนี้มีประวัติความเป็นมาที่น่าสนใจทั้งในภาษาไทยและภาษาต่างประเทศ:

• มะม่วงหิมพานต์: คนโบราณเห็นว่าลักษณะของลำต้นและใบมีความคล้ายคลึงกับต้นมะม่วง แต่ตัวผลมีรูปทรงแปลกประหลาดคล้ายกับหลุดมาจากป่าหิมพานต์ในวรรณคดี

• Cashew: เพี้ยนมาจากคำว่า "อาคาจู้" (Acajú) ในภาษาของชนพื้นเมืองประเทศบราซิล ซึ่งเป็นถิ่นกำเนิดดั้งเดิมของพืชชนิดนี้

  

        อาจกล่าวได้ว่า เม็ดมะม่วงหิมพานต์ที่เราเคี้ยวเล่นกันอย่างเพลิดเพลิน แท้จริงแล้วไม่ใช่ถั่ว แต่เป็นเมล็ดพืชที่มีโครงสร้างเติบโตอยู่นอกผล และต้องผ่านกระบวนการถอนพิษจากเปลือกอย่างพิถีพิถันด้วยความร้อนและการแรงงานคน การได้ทราบเรื่องราวทางวิทยาศาสตร์เบื้องหลังความอร่อยนี้ ช่วยให้เห็นคุณค่าและเบื้องหลังของอาหารทุกคำที่รับประทานมากยิ่งขึ้น