จูเลีย โทฟานา กับตำนานน้ำพิษที่ภรรยาใช้ปลิดชีวิตสามีนับร้อยคน

หญิงคนเดียว ยาพิษหนึ่งขวด และสามีที่ตายไปกว่า 600 คน?

เรื่องของ จูเลีย โทฟานา มักถูกเล่าบนอินเทอร์เน็ตแบบพร้อมเสิร์ฟว่า เธอเป็นหญิงชาวซิซิลีผู้คิดค้นเครื่องสำอางผสมยาพิษไร้สีไร้กลิ่น ตั้งขบวนการช่วยภรรยาที่ถูกสามีทำร้าย และส่งผู้ชายไปสู่ความตายมากกว่า 600 คน ก่อนจะพลาดท่าถูกจับประหาร ฟังแล้วครบเครื่องราวกับบทซีรีส์ ทั้งความลับ การแก้แค้น และวีรสตรีใต้ดิน แต่พอเปิดดูหลักฐานเก่า เรื่องกลับไม่ได้ตรงไปตรงมาขนาดนั้น

ชื่อที่โด่งดัง อาจไม่ใช่ชื่อจริงเสียด้วยซ้ำ

นักประวัติศาสตร์รุ่นใหม่ชี้ว่า หญิงที่ภายหลังถูกเรียกว่า Giulia Tofana น่าจะมีชื่อว่า Giulia Mangiardi เธอเกิดในซิซิลีและย้ายมาอยู่กรุงโรม ทำมาหากินหลายอย่าง ทั้งเป็นหมอพื้นบ้าน แม่สื่อ ดูดวง ทำครีมบำรุงผิว และปรุงของที่คนยุคนั้นเรียกว่ายาเสน่ห์ งานของเธอจึงอยู่กึ่งกลางระหว่างการรักษา ความเชื่อ และธุรกิจหลังบ้านที่ผู้หญิงมักใช้บริการกันแบบปากต่อปาก

คำว่า “โทฟานา” อาจโยงกับหญิงอีกคนชื่อ ธีโอฟาเนีย ดาดาโม ผู้ถูกประหารที่ปาแลร์โมในปี 1633 หลังมีคดีวางยาสามี เรื่องเล่ารุ่นหลังจับคนหลายคน หลายเมือง และหลายช่วงเวลา มารวมเป็นตัวละครเดียว จนจูเลียกลายเป็นเจ้าของสูตร เป็นหัวหน้าขบวนการ และเป็นผู้ลงมืออยู่เบื้องหลังทุกศพ ทั้งที่เอกสารร่วมสมัยไม่ได้ยืนยันภาพใหญ่โตเช่นนั้น

จุดที่จริงที่สุดของเรื่องนี้ ไม่ใช่ตัวเลข 600 แต่คือมีเครือข่ายค้าสารพิษในกรุงโรมอยู่จริง

Aqua Tofana ไม่ได้เป็นลิปสติกพิษแบบในหนัง

สารที่เรียกกันว่า Aqua Tofana เชื่อว่ามีสารหนูเป็นส่วนสำคัญ สูตรแท้ไม่เคยพบแบบสมบูรณ์ จึงมีเพียงข้อสันนิษฐานเรื่องส่วนผสมอื่น สิ่งที่พอมีน้ำหนักคือมันอยู่ในรูปของเหลวและถูกซ่อนในภาชนะที่ดูไม่น่าสงสัย บางครั้งเป็นกระปุกเครื่องสำอาง บางครั้งเป็นขวดเล็กติดฉลาก “มานนาแห่งนักบุญนิโคลัส” ซึ่งตามปกติควรเป็นของศักดิ์สิทธิ์หรือยารักษาโรค

ตรงนี้ทำให้ประโยคว่า “เครื่องสำอางผสมยาพิษ” คลาดเคลื่อนไปนิดหนึ่ง ภาชนะเครื่องสำอางน่าจะทำหน้าที่พรางตา มากกว่าจะเป็นผลิตภัณฑ์แต่งหน้าที่มีพิษผสมพร้อมใช้ จุดขายของมันคือเก็บไว้ในห้องของผู้หญิงได้โดยไม่สะดุดตาคนในบ้าน ส่วนคำบรรยายว่าไร้สีไร้กลิ่นและตรวจจับไม่ได้ทั้งหมดนั้น มีทั้งส่วนที่มาจากคุณสมบัติของสารหนูและส่วนที่ถูกเติมสีสันภายหลัง

แล้วภรรยาเหล่านั้นถูกทารุณกรรมจริงหรือไม่?

บางคนถูกทำร้ายจริง บางคนถูกจับแต่งงานตั้งแต่อายุน้อยกับชายที่แก่กว่ามาก บางบ้านสามีผลาญสินเดิมของภรรยา ข่มขู่ หรือทำให้ชีวิตในบ้านแทบไม่มีทางหนี การหย่าร้างในอิตาลีศตวรรษที่ 17 แทบเป็นไปไม่ได้ ผู้หญิงจำนวนมากไม่มีรายได้ ไม่มีสิทธิในทรัพย์สิน และกลับบ้านเดิมก็อาจไม่ได้ ภาพของหญิงที่มองหาทางรอดจึงไม่ใช่เรื่องแต่งทั้งหมด

แต่จะเหมารวมว่าลูกค้าทุกคนเป็นเหยื่อผู้บริสุทธิ์ก็ไม่ได้ เอกสารคดีเผยแรงจูงใจหลายแบบ มีทั้งความกลัว ความแค้น ความสัมพันธ์ใหม่ และเรื่องทรัพย์สิน คนบางคนอาจต้องการเอาตัวรอด ขณะที่บางคนต้องการกำจัดสามีที่กลายเป็นอุปสรรค เรื่องจริงจึงทั้งมืดและยุ่งกว่าคำโปรยว่า “ผู้หญิงช่วยผู้หญิง” มาก

• สิ่งที่มีหลักฐาน: ปี 1659 ทางการกรุงโรมจับเครือข่ายของ กิโรลามา สปานา และหญิงอีกหลายคนในคดีผลิตและจำหน่ายยาพิษ

• สิ่งที่ยังเป็นตำนาน: จูเลียถูกจับ รับสารภาพว่าฆ่าคน 600 ราย แล้วถูกประหารต่อหน้าฝูงชน

• สิ่งที่เอกสารใหม่บอก: จูเลีย มันจาร์ดีเสียชีวิตในกรุงโรมตั้งแต่ปี 1651 น่าจะด้วยสาเหตุตามธรรมชาติ ก่อนคดีใหญ่จะแตกถึงแปดปี

คนที่ถูกจับจริง กลับเป็นรุ่นถัดจากเธอ

ผู้ที่อยู่กลางคดีปี 1659 คือกิโรลามา สปานา หญิงที่เรียนรู้งานและรับช่วงเครือข่ายลูกค้าต่อมา เจ้าหน้าที่ใช้สายลับล่อซื้อจนจับผู้จัดหาคนหนึ่งได้ จากนั้นจึงสาวไปถึงสมาชิกคนอื่น หญิงห้าคนในเครือข่ายถูกแขวนคอที่จัตุรัสกัมโป เด ฟีโอรี ส่วนลูกค้าหลายรายถูกเนรเทศ จำคุก หรือได้รับการลดโทษแลกกับคำให้การ

จำนวนผู้เสียชีวิตที่แท้จริงไม่มีใครสรุปได้ ตัวเลข 600 ปรากฏในงานเขียนยุคหลังและถูกเล่าซ้ำจนดูเหมือนข้อเท็จจริง นักวิชาการที่อ่านบันทึกคดีฉบับยาวเห็นตรงกันว่าตัวเลขระดับหลายร้อยน่าจะเกินจริง กรุงโรมเวลานั้นมีโรคระบาดและการเจ็บป่วยที่คร่าชีวิตผู้คนอยู่แล้ว ความตายที่ดูคล้ายถูกวางยาอาจมีสาเหตุอื่นปะปนอยู่ไม่น้อย

จูเลีย โทฟานา จึงอาจเป็น “หน้ากาก” ที่คนรุ่นหลังสร้างขึ้น

หน้ากากนั้นเปลี่ยนไปตามคนเล่า บางยุคมองเธอเป็นฆาตกรต่อเนื่องหญิงที่อันตรายที่สุด บางยุคยกเป็นผู้ช่วยเหลือภรรยาที่ถูกกดขี่ ความจริงตรงกลางคือมีผู้หญิงกลุ่มหนึ่งค้าสารพิษ มีสามีบางคนเสียชีวิต และสังคมที่ปิดประตูแทบทุกบานทำให้คนเลือกทางร้ายแรง แต่ชีวิตของจูเลียเองกลับมีช่องว่างมากจนตำนานเดินนำหลักฐานไปไกล

เรื่องนี้จึงน่าสนใจไม่ใช่เพราะสถิติศพมหาศาล หากเป็นภาพของประวัติศาสตร์ที่ถูกเล่าซ้ำจนคนหลายคนกลายเป็นคนเดียว คดีหนึ่งถูกขยายเป็นตำนาน และหญิงขายครีมกับยาเสน่ห์ถูกเปลี่ยนให้เป็นราชินียาพิษผู้ล้มสามี 600 คน ความจริงอาจไม่หวือหวาเท่าคลิปสั้น แต่กลับชวนคิดกว่าเยอะว่า เรากำลังอ่านอดีต หรือกำลังอ่านตัวละครที่สังคมอยากให้มีอยู่กันแน่